Woudrichem – Vestingstad bij samenvloeiing van Maas en Waal

VestingstedenDorpen & StedenMilitair landschapPlaatsen met stadsrechten
LocatieNoord-Brabant
5 minuten leestijd

Woudrichem is één van de mooiste vestingsteden van Nederland en één van de kleinste steden van Noord-Brabant. Het stadje ontstond als handelsplaats op de zuidelijke oeverwal van de Merwede, de benedenloop van de Waal. Woudrichem ligt zeer strategisch, op de grens van drie belangrijke handelsrivieren en twee voormalige hertogdommen en een graafschap. De nederzetting heeft daarom rond 1280 stadsrechten ontvangen.

Drie eeuwen later werd het stadje voorzien van moderne vestingwerken en maakte deel uit van zowel de Oude als Nieuwe Hollandse Waterlinie. Samen met de aan de andere kant van de Merwede gelegen Vestingstad Gorinchem, Fort Vuren, en Slot Loevestein, kon de Waal hier afgesloten worden voor de vijand.

In de volledig bewaarde kleine vestingstad, met markante koopmanshuizen uit rond 1600, is de oude handelsglorie en het garnizoensverleden van Woudrichem, één van de mooiste historische stadjes van Noord-Brabant, nog altijd goed zichtbaar. Vanaf de rivierkant is er bovendien een mooi uitzicht op het stadje en haar historische haven, die herinneren aan het eeuwenlange belang van de zoetwatervisserij voor Woudrichem.

Woudrichem – Handelsnederzetting langs de Merwede

Woudrichem is ontstaan als handelsnederzetting op de zuidelijke oeverwal, de huidige Hoogstraat, langs getijderivier de Merwede. De Merwede is de benedenloop van de Waal en was tussen 1273 en 1904 bovendien de benedenloop van de Maas, die bij Woudrichem met de Waal samenvloeit.

HistorischeHaven.Woudrichem

Woudrichem wordt belangrijker na het ontstaan van een nieuwe hoofdstroom van de Maas

Toen de nederzetting Woudrichem ontstond, stroomde de Maas er nog niet langs. Echter, vanaf zo rond 1150 verlegde de hoofdstroom van de Maas zich steeds verder naar het noorden. Na een dijkdoorbraak bij Giessen rond 1200, is ook de aftakking van de Maas naar Woudrichem ontstaan. In de loop der tijd werd deze zijtak steeds belangrijker en was vanaf 1273 de hoofdstroom van de Maas.

Daarna werd Woudrichem een belangrijke handels-, markt- en visserijplaats. Niet alleen vloeiden Maas en Waal hier samen, bovendien lag Woudrichem op de grens van de hertogdommen Brabant en Gelre en het graafschap Holland. Hierdoor was Woudrichem ook strategisch belangrijk.

StrategischeLigging.Woudrichem

Rond 1280 kreeg Woudrichem stadsrechten van Willem II van Horne, heer van het Land van Altena, de grote heerlijkheid waar Woudrichem in lag. Willem II van Horne zocht bovendien de samenwerking van de graaf van Holland om Woudrichem verder te laten groeien. In 1283 kregen de inwoners van Woudrichem tolvrijheid van de graaf van Holland. Hierdoor hoefden ze van vrijdag tot en met zondag geen tol te betalen bij Niemandsvriend (aan de Merwede bij Sliedrecht) waar toen de grens van het graafschap Holland lag.

In 1354 werd deze grafelijke grenstol van Niemandsvriend naar Woudrichem verplaatst en twee jaar later verleende de heer van Altena bovendien uitgebreide visserijrechten aan het stadje. Hierdoor kwam Woudrichem tot volle bloei. Mede daarom werd de stad in 1375 omgracht en in 1386 ommuurd.

Waterpoort Woudrichem

De bloeiperiode van Woudrichem duurde niet lang. In 1412 veroverden de graaf van Holland de aan de overkant van de Merwede gelegen stad Gorinchem en in 1420 werd de grenstol naar Gorinchem verplaatst.

Nadat in 1421 ook nog de Sint-Elisabethvloed in het land van Altena huishield, raakte Woudrichem in verval en was deccenia-lang voornamelijk een vissersplaats.

Woudrichem – Onderdeel van de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie

Door haar strategische ligging werd Woudrichem, ook nadat haar economische belang in de vijftiende eeuw was afgenomen, in de eeuwen erna nog regelmatig belegerd. Woudrichem was ideaal gelegen om samen met de Vesting Gorinchem, Slot Loevestein en (later) Fort Vuren de Waal af te sluiten voor de vijand. Daarom werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog, Woudrichem rond 1585 voorzien van moderne gebastioneerde vestingwerken.

Woudrichem.Koepoort

In 1672 werd Vesting Woudrichem onderdeel van de Oude Hollandse Waterlinie en in 1815 van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Toen werden er rond het stadje extra batterijen en forten gebouwd ter versterking van de Vesting Woudrichem. Er mocht vanaf die tijd niet meer in het land rond de vesting worden gebouwd. Pas in 1955 is de vestingstatus van Woudrichem opgeheven. En ook tegenwoordig is er vanaf de vestingwal op diverse plekken nog een vrij schootsveld. De in 1971 gerestaureerde vestigingswerken zijn tegenwoordig nog volledig intact.

verrekijker

Bezienswaardigheden Woudrichem

De historische stadskern van Woudrichem met omringende vestingwerken vormen het beschermde stadsgezicht Woudrichem. Woudrichem telt 50 rijksmonumenten.

Historische stadskern Woudrichem

  • Koopmanswoningen uit omstreeks 1600. Aan de Hoogstraat, de oudste straat van de Woudrichem, staan diverse panden die de oude handelsglorie van het stadje weerspiegelen. Diverse zijn voorzien van gevelstenen en de huizen hebben namen als;
    • In den Salamander uit 1606 (Hoogstraat 14-16),
    • In den gulden Engel uit 1593 (Hoogstraat 10-12),
    • In ’t Herdt uit 1601 (Hoogstraat 6-8),
    • In den vergulden Helm uit 1601 (Hoogstraat 4),
    • De Arend uit rond 1601 (Hoogstraat 7).
  • Het Oude Raedthuys (Hoogstraat 47). Onderkelderd gebouw uit 1592 waar het stadsbestuur zetelde. Aan de voorgevel bevindt zich een bordes met twee trappen en op de balustrade schildhoudende leeuwen.
  • Sint-Martinuskerk (Kerkstraat 35). Laatgotische kruiskerk uit de eerste helft van de vijftiende eeuw met rijk gebeeldhouwde vierkante toren.
  • Historische stadshaven (Stadshaven bij 6). In 1998 gereconstrueerde met een ambachtelijke scheepswerf, werkhaventje met historische werkschuur en traditionele hijsboom en een helling met kaapstander. Aan de steiger liggen diverse historische visschepen voor de riviervisserij.
  • IJskelder (Kerkstraat bij 20). Bij dit huis, niet ver van de Waterpoort en de voormalige visbank, bevind zich een ijskelder met muren die een meter dik zijn. Hierdoor kon de temperatuur constant laag gehouden worden en konden blokken ijs die s’-winters uit de stadsgracht gezaagd werden tot aan de zomer gebruikt worden door de vishandelaren voor het koel bewaren van de vers gevangen vis.
  • Jacoba van Beieren huis (Molenstraat 2). Overblijfsel het oudste stenen huis van Woudrichem. Dit gebouwencomplex uit 1419 omvatte mede de ‘Hoftoren’, het tolhuis en de visbank. Jacoba van Beieren was het enige kind van graaf Willem VI van Holland, en was hem in 1417 opgevolgd als gravin van Holland. Zij liet dit huis als buitenplaats bouwen, maar later heeft het als woonhuis en als klooster gefungeerd. Van 1965 tot 1985 woonden er Franciscaner nonnen. Links om de hoek is de kapel te zien die later achter tegen het huis is aangebouwd.
  • Stadspompen. Vierkante hardstenen pompen;
    • Hoogstraat bij 1.
    • Arsenaal bij 5.

Vesting Woudrichem

Middeleeuwse vestingwerken Woudrichem

De middeleeuwse stadsmuur van Woudrichem werd in de Tachtigjarige Oorlog verwoest. Van de vijf stadspoorten bleef er slechts één behouden;

  • Water- of Gevangenpoort (Kerkstraat 3). Stadspoort uit rond 1400 aan de rivier-/noordzijde van Vesting Woudrichem. In de achttiende eeuw werd de bovenste verdieping van de Waterpoort verbouwd tot gevangenis. Bij hoog water worden balken in de poort geschoven om het vestingstadje te beschermen.

Moderne gebastioneerde vestingwerken Woudrichem

De moderne gebastioneerde Vesting Woudrichem is rond 1585 aangelegd en bestaat uit;

  • Vestingwal met bastions. Vesting Woudrichem is omringd door een aarden vestingwal met zeven bastions, van noord naar zuid (met de klok mee);
    • Bastion d’n Bol (Kerkstraat bij 1). Bastion bij de Waterpoort, tussen aan het rivierfront
    • Janus Baks bastion (Hoogstraat bij 55). Dubbelbastion op de noordoosthoek.
    • Bastion op de zuidoosthoek met daarop;
      • Stellingmolen Nooit Gedagt (Arsenaal 4). Achtkantige stenen stelling molen. In de korenmolen is een winkel gevestigd met eigen en andere streekproducten.
    • Bastion op de zuidwesthoek (Kloosterhof bij 34),
    • Dubbelbastion op de noordwesthoek (Rijkswal bij 1).
  • Rijkswal. Hoge waterkerende wal, aan de rivierzijde, tussen het Bastion d’n Bol en het Janus Baks bastion, voorzien van een bakstenen front.
  • Vestinggracht. De vestinggracht van Woudrichem is verbonden met zowel de Merwede als de Maas. In de vestinggracht bevinden zich twee beren, gemetselde dammen, waardoor het niveau van het water in de vestinggracht op een constant peil gehouden kan worden doordat het grachtwater door de beren niet langer in open verbinding staat met de rivieren;
    • Westbeer (Bagijnestraat bij 29) uit zeventiende eeuw waar in 1936 een monnik op is geplaatst. De Westbeer staat in het verlengde van de Groenendijk, waardoor de vestingwal mede als rivierdijk dienst doet.
    • Oostbeer (Sluis bij 2). Vroeg achttiende-eeuwse stenen dam.
  • Ravelijnen. In de vestinggracht bevinden zich twee ravelijnen, versterkte eilandjes. Over de ravelijnen loopt de toegangsweg naar de doorgang door de vestingwal.
  • Doorgangen door de vestingwal. De doorgangen in het zuiden en oosten van de vestingwal bestaan uit bakstenen keermuren voorzien van schotbalksponningen.
    • Doorgang ’De Koepoort’ (Koepoortstraat bij 2) aan de zuidkant van de vesting. Naast de Koepoort bevind zich een tunneltje.
    • Doorgang ’De Loevesteinse poort’ (Schapendam bij 5) aan de oostkant van de vesting.
    • Doorgang Waterpoort (Kerkstraat 3). Aan de noord-/rivierzijde bleef de middeleeuwse stadspoort de toegang tot de vesting.
  • Glacis (Schapendam). Restanten van voormalige glacis, een van buiten naar binnen omhoog lopend terrein om de vestinggracht heen. Aan het zicht van de aanvaller onttrokken lag achter het glacis een bedekte militaire weg.

Garnizoensstad Woudrichem

Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw tot 1871 was er in Woudrichem een garnizoen gelegerd. Hieraan herinneren;

  • Militaire opslagplaatsen
    • Arsenaal (Kerkstraat 41). Voormalige Militaire opslagplaats uit 1851. In dit gebouw bevindt zich tegenwoordig Visserij- en Cultuurhistorisch museum Woudrichem.
    • Kazematten (Arsenaal bij 4). In 1866 in de vestingwal gebouwde munitiedepots.
      • Magazijn A. Kleinere van de twee magazijnen: ‘De Kruitkelder’.
      • Magazijn B. Grotere van de twee magazijnen.
  • Kazernes
    • Kazerne (Vissersdijk 35). Verblijfsgebouw voor soldaten en hun uitrusting uit 1854.
    • Marechausseekazerne (Rijkswal 1-5). Kazerne voor de Koninklijke Marechaussee brigade Woudrichem op het noordwestelijke dubbelbastion van de vestingwerken.
  • Wachthuis (Kerkstraat 43). Militair wachthuis uit 1856, voor soldaten en officieren, die zich bevind tussen het Arsenaal en zuidelijke doorgang ‘De Koepoort’.

Vesting Woudrichem – onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie

Bij de aanleg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, zijn rond Vesting Woudrichem extra versterkingen en een inundatiestelsel bij/rond Woudrichem aangelegd;

  • Batterijen en forten. Ter voorkoming van een directe aanval op de Vesting Woudrichem, zijn er buiten de vesting een aantal vooruitgeschoven batterijen (kleine schansen) en forten gebouwd;
    • Batterij van de Postweide (Postweg bij 2, Woudrichem). In 1854 aangelegde aarden batterij ten zuiden van Woudrichem in de postweide aan het einde van het inundatiekanaal. bij Woudrichem. Er resteert nog een gracht rond een ovaalvormig terrein.
    • Fort Giessen (Giessensesteeg 2, Giessen). Omgracht fort uit 1878-1881 met twee bomvrije kazernes.
    • Batterij onder Brakel (Waalbanddijk 2, Brakel). Omgracht fort uit 1879-1884 met bomvrije kazerne.
    • Batterij onder Poederoijen (Maasdijk 86, Poederoijen). Omgrachte batterij uit ongeveer 1880.
  • Inundatiestelsel voor het onderwater zetten van de polders ten zuiden van Woudrichem;
    • Inundatiekanaal (van Almkerkseweg bij 3 via Sluis bij 6 naar Afgedamde Maas).
    • Regulering waterinlaat
      • Ontvangstkommen (o.a. Postweg bij 2 en Dennenlaan bij 2). Waterverzamelpunten voor inundatiesluis.
      • Kwelkom (Acadialaan bij 12). Achter de Maasdijk gelegen, door een lagere dijk omgeven gebiedje waarin het kwelwater, dat is het water dat door de dijk lekt, opgevangen wordt.
        • Het water kon de kom ingelaten worden vanuit de Merwede via een sluis in de Maasdijk ten zuiden van Woudrichem
    • Inundatiesluis (Sluis bij 6). Waaiersluis uit 1815 die ook tegen de waterdruk in, in beide richtingen geopend en gesloten kon worden. De dam van deze waaiersluis (Schapendam bij 6), die de kwelkom van de westelijke loop van het inundatiekanaal scheidt, is later dichtgemetseld.
      • Sluiswachterswoning (Sluis 6). Voormalige sluiswachterswoning uit 1904.

Overige bezienswaardigheden Woudrichem

  • Tussenstelling Woudrichem-Werkendam. Tijdens de mobilisatie voorafgaande aan de Tweede Wereldoorlog, zijn op de hoger gelegen stroomruggen langs de Merwede, tientallen betonnen groepsschuilplaatsen en kazematten aangelegd, waarvan er nog een groot aantal resteren.
bike

Activiteiten Woudrichem

Eten en drinken

Eten & drinken in Woudrichem

Overnachten

Overnachten in Woudrichem

  • Hotels
    • Hotel Woudrichem (Molenstraat 10).
  • Vakantiewoningen
    • Kazemat Zus (Arsenaal 2)
    • Buiten De Poort (Rijkswal 2)
    • De Mosterdpot (Stadshaven 1)
  • B&B‘s
    • Waar Maas en Waal tesamen stroomt (Hoogstraat 21A)
    • Oud Woudrichem (Kerkstraat 78)
    • Het Huijsje (Molenstraat 35)
  • Camping

Natuur en landschap bij Woudrichem

Woudrichem ligt langs de oeverwallen van de Merwede die bij Woudrichem nog onder invloed van eb en vloed staat, met een getijdeverschil van ongeveer een halve meter. Aan beide zijden van Woudrichem liggen noordelijk van de rivierdijken natuurgebieden met buitendijkse uiterwaarden. Ten westen van de Vesting Woudrichem ligt natuurgebied De Groesplaat (Oudendijk bij 1, Woudrichem). Oostelijk van Vesting Woudrichem, en van Slot Loevestein, ligt natuurgebied Loevestein een deelgebied van Natura 2000 gebied Loevestein, Pompveld & Kornsche Boezem (Schouwendijk, Poederoijen.

Door deze open, buitendijkse, uiterwaarden lopen enkele nevengeulen evenwijdig aan de rivier. Doordat de dynamiek van de Waal en Merwede veranderd het uiterwaardenlandschap hier continu. Langs de grote rivieren komen zandige oeverwallen voor en grenzend aan deze rivieren zandstrandjes. Direct langs het zomerbed liggen door de wind opgestoven rivierduinen. Langs de nevengeul komt rietmoeras en opgaand wilgenbos voor. Deze moerasvegetatie gaat geleidelijk over in drogere stroomdalgraslanden op de zandige oeverwallen en hoger gelegen zomerkaden en drogere duingraslanden op de toppen van de oeverwallen.

Groesplaat Woudrichem

Door de rivierdynamiek én de begrazing deze natuurgebieden door Konikpaarden en Galloway-runderen kennen deze natuurgebieden ze een grote variatie aan plantensoorten waardoor ook weer een grote variatie aan dierensoorten wordt aangetrokken. Kenmerkend voor de stroomdalflora zijn planten als Sikkelklaver, Geel walstro, Heksenmelk, Knoopkruid, Geoorde zuring, Kattendoorn en Echte kruisdistel. Langs de slikachtige oevers van de nevengeul zijn Slijkgroen, Naaldwaterbies, Klein vlooienkruid, ruin cypergras en Zwart tandzaad te vinden. Op de evenwijdig aan de rivier lopende zandruggen groeien planten van schrale milieus als Muurpeper en Liggende ganzerik, alsmede Wilde marjolein en Zacht vetkruid. Op de steenbeschoeiingen wordt pijpbloem en grote engelwortel aangetroffen.

Bij vloed stroomt het water ook door de nevengeul en lopen ook de moerasgebiedjes onder. De nevengeulen zijn belangrijke paaiplaatsen voor vissen en foerageerplaatsen voor grote viseters als de aalscholver en visarend. Ook hebben deze getijdengeulen met hun slikken een grote aantrekkingskracht op diverse vogelsoorten die hier komen foerageren zoals de Grutto, Tureluur, Oeverloper en incidenteel Lepelaar en Grote Zilverreiger. In de winter zijn hier veel eend-achtigen en ganzen te zien zoals Kuifeend, Wintertaling, Krakeend, Grauwe gans, Kolgans en Brandgans. Ook broeden er veel vogels in deze natuurgebieden, zoals de kievit en gele kwikstaart in de graslanden en in de ruigtes kneu, putter en rietgors. Bij de moerasgebiedjes broeden de Grauwe Gans en Bergeend.

Bij de ingang van natuurgebied Groesplaat staat vogelkijkhut Het Vinkennestje (Oudendijk bij 1), van waaruit je kunt genieten van een prachtig uitzicht over het gebied. Bij hoogwater lopen beide buitendijkse uiterwaarden bijna helemaal onder, en ze maken dan ook onderdeel uit van het Programma ‘Ruimte voor de rivier’.

Ten zuidwesten van de rivierdijken van Vesting Woudrichem, ligt een uitgestrekt landbouwgebied. Hier ligt ook Landgoed Kraaiveld (Jan Spieringweg bij 6, Woudrichem), een nieuw landgoed op de plek van een veertiende-eeuwse landgoed met dezelfde naam.