Molen van Otten – Dubbele watermolen aan de Geul

Molen van Otten – Eeuwenoude banmolen aan de Geul

De Molen van Otten staat aan een molenaftakking van de sterk meanderende Geul. Deze molentak splitst zich ongeveer 150 meter bovenstrooms van de watermolen af van de Geul. De oudste schriftelijke vermelding van de watermolen van Wijlre dateert uit 1411. Deze watermolen was eeuwenlang een banmolen en eigenaar van de heren van Wijlre. Hier moesten de inwoners van de heerlijkheid Wijlre verplicht hun graan laten malen en olie laten persen.

De heren van Wijlre woonden in Kasteel Wijlre aan de andere kant van de Geul op nog geen 400 meter afstand van de watermolen. Wijlre was tot 1794 een vrije rijksheerlijkheid, een ministaatje, binnen het Duitse rijk en had een rechtstreekse leenverhouding met de keizer. De heren en vrouwen van Wijlre verpachten het watermolencomplex, met hoeve, brouwerij en banrechten.

Molen van Otten – Onderdeel van grote hoeve met brouwerij

De huidige dubbele watermolen is gebouwd in 1776. Het verving een veel oudere watermolen op dezelfde plek die in hout of in vakwerk was uitgevoerd. De bestaande molen met woning werd in dat jaar uitgebreid met een boerderij en brouwerij of panhuis (huis met een brouwpan). Naast de watermolen kwam langs de Geul het woongedeelte met haaks erop een schuur. Dit hoofdgebouw is van mergel en baksteen en de ramen en deuren hebben een hardstenen omlijsting. De pachter die het huis bewoonde en de werkzaamheden uitvoerde was dus zowel molenaar, boer als brouwer.

In de eeuwen erna (achtiende-twintigste eeuw) zijn rondom de binnenplaats een viertal naast elkaar gelegen kleinere schuren gebouwd, waarvan er een in gebruik was als bakhuisje. In 1877 werd een grote hoge uit bakstenen opgetrokken graanschuur aan de linkerzijde van de binnenplaats gebouwd. Vroeger was dit de stal van de boerderij en opslagplaats voor hooi en stro. In het achterste gedeelte (dicht bij de watermolen) lag de melkerij en stond een dorsmachine. Deze werden met een lange ijzeren as en riemen door de watermolen aangedreven.

In 1949 werd de watermolen via een openbare veiling verkocht aan landbouwer Christiaan Otten. Sinds die tijd heet de Watermolen van Wijlre, de Molen van Otten.

Dubbele watermolen – Elektriciteitsopwekking en graanmolen

Van oudsher was de watermolen van Wijlre een koren- en oliemolen. Het achterste waterrad naast het woonhuis dreef de oliemolen aan maar is aan het begin van de twintigste-eeuw vervangen door een tweede graanmolen.

Nadat het loonmalen in de loop van de twintigste-eeuw achteruitliep, kwam de molen een aantal jaren stil te staan. De toenmalige eigenaar begon te experimenteren met elektriciteitsopwekking, waar de molen tegenwoordig nog steeds voor gebruikt wordt. De Molen van Otten is hier bijzonder geschikt voor omdat de Geul de snelst stromende rivier van Nederland is en het hele jaar door water voert.

Het voorste waterrad dat gebruikt wordt voor de elektriciteitsopwekking is een middenslagrad, met vlak ervoor een stuw waardoor het water hier een valhoogte heeft van 1,5 meter. Dit waterrad draait vrijwel continu. Het andere rad is een onderslagrad en drijft twee koppels maalstenen aan waarmee af en toe graan wordt gemalen.

Banpanhuisrecht – Van dorpsmonopolie op bier tot Brand bierbrouwerij

In het gerechtsboek van de vrije heerlijkheid Wijlre uit omstreeks 1420 is ook het banpanhuisrecht beschreven. Dat hield in dat er in de heerlijkheid alleen bier mocht worden gebrouwen in het panhuis van de heren van Wijlre. Alleen de brouwer mocht bier verkopen aan de inwoners van Wijlre en niemand anders. Alleen zieken en zogende vrouwen mochten bier van buiten laten komen. Dit gold ook wanneer de brouwer niet kon leveren. Deze rechten werden streng bewaakt om de import van bier uit nabijgelegen dorpen (in die tijd had bijna elk dorp zijn eigen brouwerij), maar vooral uit de talrijke brouwerijen van Maastricht, te weren.

In de loop der eeuwen heeft het panhuis waarschijnlijk op meerdere locaties in Wijlre gestaan. Toen de gebouwen van de watermolen van Wijlre in 1776 in opdracht van de eigenaar, de heer of vrouwe van Wijlre, geheel verbouwd werden, werd ook het panhuis bij het molencomplex gebouwd.

In 1803 werden kasteel Wijlre met bijbehorende gebouwen waaronder het watermolencomplex met boerderij en brouwerij verkocht. Niet veel later kocht de pachter de brouwerij van de nieuwe eigenaar, en verplaatste hij het naar een andere locatie in Wijlre. In 1871 werd de brouwerij door afstammelingen van deze pachter verkocht aan Frederik Edmond Brand. Brands’ brouwerij bestaat nog steeds en is tegenwoordig gehuisvest in het brouwerijgebouw uit 1930 op steenworp afstand van de Molen van Otten.