Stavoren – In de middeleeuwen Nederlands’ belangrijkste internationale handelsstad

Stavoren – Strategisch gelegen op kruispunt van internationale handelsroutes

Stavoren is ontstaan aan de monding van een veenstroom in Het Vlie. Het Vlie was een watergang die het Almere, een binnenmeer op de plaats van het huidige IJsselmeer, verbond met de Noordzee. Hierdoor lag Stavoren strategisch zeer gunstig op het kruispunt van internationale vaarverbindingen naar de Noord- en Oostzee en diverse binnenvaartroutes: het was via IJssel en Rijn verbonden met het Duitse Rijnland, via het Almere en de Vecht met Utrecht en Vlaanderen en via de Middel- en Waddenzee met Noord-Duitsland (Hamburg, Bremen) en Denemarken. Ook liep een van de oudste landwegen van het Duitse Rijk vanaf Keulen via Coevorden en Sloten naar Stavoren.

Na het verval van Dorestad groeide Stavoren vanaf ongeveer 800 dan ook uit tot de belangrijkste havenplaats van Friesland, dat in die tijd vrijwel het gehele Nederlandse kustgebied omvatte. In Stavoren werden goederen verhandeld en overgeladen van de kleinere binnenvaartschepen op grotere zeeschepen, zoals de koggeschepen, en vice versa. Hiertoe was rond 1100 evenwijdig aan de kustlijn De Delft, de gracht middenin de Voorstraat, gegraven. Op de ook tegenwoordig nog duidelijk zichtbare (gras-)kades aan beide zijden van deze gracht vonden toentertijd de meeste haven- en handelsactiviteiten plaats.

Afnemend belang van Stavoren als internationale handelsstad na 1400

Na 1400 nam het belang van Stavoren af. Door de stijging van de zeespiegel en diverse stormvloeden en overstromingen had het Almere zich uitgebreid tot de Zuiderzee en was er een andere goed bevaarbare route naar de Noordzee ontstaan: het Marsdiep. Daarnaast verzwakte de opkomst van de IJsselsteden de concurrentiepositie van Stavoren, mede omdat de haven verzande. Ook de Hollands-Friese oorlogen tussen 1345-1422, die in of vlakbij Stavoren werden uitgevochten, en oorlogen tussen de Friezen onderling deden het stadje geen goed. In 1420 gingen bij een belegering zelfs honderden huizen in Stavoren in vlammen op. De sage van het Vrouwtje van Stavoren gaat hierover: het is een romantisch verhaal over de ondergang van het oude, rijke en machtige Stavoren.

Vesting Stavoren

Alhoewel Stavoren dus regelmatig onderwerp was van strijd, was de stad de eerste eeuwen nadat het stadsrechten had verkregen niet omwald of ommuurd. Pas toen Albrecht van Beieren, graaf van Holland, in 1398 Stavoren veroverde liet hij de stad omringen met een aarden wal en een gracht. Bovendien liet hij ten noorden van de Oude Haven een dwangburcht bouwen.

Echter ook in de eeuw erna bleef het onrustig in Stavoren en veranderde het regelmatig van eigenaar. In 1515 koopt de Rooms-Duitse keizer Karel V Stavoren. Deze liet aan de zuidzijde van de haven een groot blokhuis, een militair steunpunt in de vorm van een kasteel, bouwen. Van dit blokhuis zijn tegenwoordig alleen nog de fundamenten over.

In 1581 veroverden de Hollandse Geuzen tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1649) het Blokhuis van Stavoren. Omdat deze havenplaats fungeerde als toegang tot het Friese achterland was zij voor hen van groot strategisch belang. Stavoren werd daarom direct omgevormd tot vestingstad. Het Blokhuis werd ontmanteld en gedeeltelijk opgenomen in de nieuwe gebastonneerde omwalling van Stavoren met stadspoorten (1581-1584) ontworpen door de befaamde vestingbouwer Adriaen Anthonisz.

Stavoren – Eeuwenlange vaart op de Oostzee

Alhoewel het belang van Stavoren als internationale handelsstad aanzienlijk was afgenomen, bleven schippers uit Stavoren nog eeuwenlang actief als vrachtvervoerders op de Oostzee, Engeland en Frankrijk. Dit was mede omdat tijdens de reformatie in de zestiende eeuw het doopsgezinde geloof een stevige voet aan de grond had gekregen in Stavoren. Ook tegenwoordig bevind zich er nog een doopsgezinde kerk.

Doopsgezinden waren uitgesloten van gilden en openbare betrekkingen, en velen van hen verdienden hun geld met het internationale vrachtvervoer in opdracht van Amsterdamse kooplieden. Uit registers van de Tol op de Sont blijkt dat tot 1580 schippers uit Stavoren de belangrijkste vrachtvervoerders waren. De scheepvaart bracht veel nijverheid met zich mee en de stad had diverse scheepswerven, zeilmakerijen en touwslagerijen. Daarom was het oppervlakte van de stad eigenlijk te klein geworden. De aanleg van de vestingwerken in 1581 werd dan ook meteen aangegrepen om de stad uit te breiden. Er werd een nieuwe stadsgracht, de Stadsbuitengracht, gegraven waardoor de stad ongeveer de helft groter werd.

De economische bloei van Amsterdam in de Gouden Eeuw zorgde ook in Stavoren voor een verdere welvaart. Dit kwam mede omdat veel van de bemanning van de Amsterdamse VOC- en walvisschepen uit Stavoren kwamen.

Verval van Stavoren na 1700

Na 1700 ging het bergafwaarts met Stavoren. De haven van Stavoren bleef verzanden en met de afname van het belang van Amsterdam als internationale handelsstad, nam het inwoneraantal van Stavoren sterk af. Hierdoor kon de stad het onderhoud van de stadswallen en -poorten niet langer bekostigen. Op last van het stadsbestuur werd daarom in 1768 de oostelijke vestingwerken en in 1816 de Noorder- en Zuiderpoort afgebroken.

Stavoren veranderde in een vissersdorpje. Alleen de grachten en havens waren nog over en zijn ook tegenwoordig nog zichtbaar: De Delft, Middengracht en Stadsbuitengracht. Van de Noorderpoort zijn de fundamenten zichtbaar gemaakt.

Recreatievaart

Aan het eind van de negentiende eeuw ging het weer iets beter met Stavoren met het in gebruik nemen van de spoorlijn Leeuwarden – Stavoren en de daarop aansluitende veerdienst naar Enkhuizen in 1886. Maar door de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 verdween de noodzaak van de veerdienst. Bovendien was de Afsluitdijk een regelrechte ramp voor de visserij. Veel inwoners moesten opnieuw ander werk zoeken.

Na de tweede wereldoorlog profiteerde Stavoren van de toenemende watersportactiviteiten op het IJsselmeer. Toerisme en jachtbouw zijn tegenwoordig de belangrijkste vormen van werkgelegenheid in Stavoren.