Landgoed Staverden – thuisbasis van de kleinste stad van Nederland

Staverden – Van vroonhof tot jachtslot

Staverden ligt aan de sterk kronkelende Staverdense beek, de langste beek van de Veluwe. De graven van Gelre bezaten hier al in de twaalfde-eeuw een vroonhof van waaruit de omringende landbouwgronden werden geëxploiteerd. Graaf Reinoud I van Gelre vatte het plan op om bij deze vroonhof, strategisch gelegen bij een oversteekplaats aan de beek, een stad te stichten en kreeg hiervoor op 16 juli 1291 toestemming van de Duitse koning Rudolf I. Op 25 maart 1298 verklaarde Reinoud I het bij de vroonhof Staverden liggende boerengehucht tot stad en verleende de inwoners enkele stadsrechten. Maar tot een echte stad heeft Staverden zich nooit ontwikkeld.

Rond 1326 werd in opdracht van Reinoud II van Gelre de hofstede vervangen door een versterkt huis, waarvan de ksteelgracht werd gevoed door de Staverdense beek. De graven en later hertogen van Gelre gebruikten kasteel Staverden als jachtslot.

Staverden – Witte Pauwenveren voor de Hertog van Gelre

Staverden werd sinds 1400 door de Gelderse hertogen in leen uitgegeven. Deze leenmannen hadden de bijzondere verplichting om witte pauwen te houden. De veren van deze pauwen dienden als versiering op de hertogelijke helm. Kasteel Staverden wordt daarom ook wel de ‘Witte Pauwenburcht’ genoemd.

Nog altijd worden er witte pauwen gehouden op Staverden en bij bijzondere gelegenheden worden er nog steeds symbolisch witte pauwenveren aangeboden aan de Commissaris van de Koning in Gelderland. Deze heeft de Gelderse Pauwenveer prijs in het leven geroepen die wordt uitgereikt aan een persoon of instelling die een bijzondere bijdrage heeft geleverd op het gebied van cultuur en/of natuurbehoud in Gelderland.

Legende van de Zwarte Vrouwe van Staverden

Achter Kasteel Staverden ligt een gedenksteen op een klein eilandje (de ‘Leonorapol’) in de Staverdense Beek, met het opschrift ‘Leonora 1353’.

Volgens de legende vluchtte de adellijke jongedame Leonora van Barchem in 1353 naar Staverden. Zij had haar moeder op haar sterfbed beloofd om met Zweder van Wisch, een man die zij haatte, te trouwen. Ze werd echter gered door haar geliefde Herman en trouwde met hem. Zweder nam hier geen genoegen mee, en vermoorde Herman. Leonora vluchtte vervolgens naar haar pleegmoeder, Eleonora van Engeland, de vrouw van hertog Reinoud II van Gelre. Leonora kwijnde langzaam weg op Staverden en stierf uit liefdesverdriet in 1353. De geest van deze ‘Zwarte Vrouwe van Staverden’ zou nog altijd huilend op Staverden ronddolen.

Gecombineerd historisch- en ontginingslandgoed

In 1905 kocht Frederik Bernard s’Jacob, burgemeester van Rotterdam, op aandringen van zijn zoon Herman het landgoed en kasteel. Daarna werd op de dertiende-eeuwse fundamenten van het kasteel het huidige landhuis gebouwd. Ook de tuin en bijgebouwen werden flink gerenoveerd.

De s’Jacobs stichten op Staverden een modern land- en bosbouwbedrijf. Hiertoe werd het landgoed naar het noorden toe uitgebreid door de aankoop van delen van Landgoed Stakenberg en het Leuvenumse Veld. Deze woeste gronden werden vanaf 1911 ontgonnen en grotendeels ingericht als landbouwgrond. Ook liet ze door dit gebied de ruim 2 kilometer lange onverharde Allee aanleggen. Deze rechte zichtas ligt in het verlengde van de toegangspoort naar het voorplein van het landhuis en loopt door in de centrale as van de geometrische tuin achter kasteel Staverden. Aan beide zijden van de Allee werden diverse nieuwe gebouwen met uiteenlopende functies gebouwd.

Het groot deel van het Landgoed Staverden ten zuiden van het kasteel heeft het kleinschalige historische coulisselandschap behouden. Hier liggen diverse (voormalige) boerderijen op kleine akkers aan beide zijden van de Staverdense beek in een bosachtige omgeving.

In 1963 verkochten de erfgenamen van Herman kasteel en landgoed aan de stichting Het Gelders Landschap, waarvan Herman s’Jacob één van de oprichters was.