Nijbroek – Polderstad in de IJsselvallei

Nijbroek – Ontginningspolder langs de IJssel

Nijbroek is een nederzetting en polder in de IJsselvallei, in het komgebied ten westen van de IJssel. Dit lage gebied ligt ingeklemd tussen de voet van stuwwallencomplex de Veluwe en de brede oeverwal langs de IJssel. Vanwege de slechte afwatering bevond zich er tot ver in de middeleeuwen een ondoordringbaar moerasgebied.

In 1328 gaf Graaf Reinoud II van Gelre opdracht om het gebied te ontginnen, om zo vruchtbare cultuurgrond te creëren om daarmee belastinginkomsten te vergaren. Hiertoe schonk hij de moerassige wildernis, die hij Nijbroek noemde, in erfpacht aan een groep investeerders en verleende hen land- en dijkrechten en het recht om het ontgonnen land te verpachten of verkopen.

Na het startsein voor de ontginning, werd eerst de waterhuishouding in het gebied verbeterd. Hiertoe werden parallel aan de IJssel diverse lange weteringen, hoofdwatergangen, gegraven zoals de Grote Wetering, Nijbroeksche Wetering en de Terwoldsche Wetering. Deze voerden het overtollige water in het gebied vanuit het zuiden naar het lager gelegen noorden af, om het bij Hattem op de IJssel af te wateren.

Daarna lieten de investeerders het langwerpige moerasgebied volgens een vooraf bedacht plan ontginnen. Dit heeft geresulteerd in een regelmatig verkavelingspatroon met haaks op elkaar staande sloten, strakke percelen met een uniforme breedtemaat en rechte wegen, die samen min of meer een rooster vormen. Dit verkavelingspatroon toont overeenkomsten met dat van droogmakerij De Beemster, maar Polder Nijbroek werd 300 jaar eerder aangelegd en zonder de hulp van molens. Voor Polder Nijbroek werd gebruik gemaakt van het hoogteverschil van ongeveer 1 meter tussen het zuiden en noorden van de polder, om haar via natuurlijk verval droog te leggen.

Langs de ontginningsassen, de Veluwse dijk, de Middendijk en de Zeedijk, ontstond geleidelijk aan een verspreide bebouwing van boerderijen, vaak gebouwd op een verhoging, een terp, in Gelderland ook wel pol genoemd.

Doordat er nauwelijks ruilverkaveling heeft plaatsgevonden in Polder Nijbroek, is het ontginningspatroon inclusief de eeuwenoude boerderijplaatsen, nog steeds goed herkenbaar.

Nijbroek – Onafhankelijk rechtsgebied binnen het Graafschap Gelre

Nijbroek was niet alleen economisch, maar ook strategisch belangrijk voor de graaf van Gelre. Het lag in het grensgebied tussen Gelre en het Oversticht dat van de bisschop van Utrecht was. Beide landsheren lagen regelmatig met elkaar overhoop. Na de ontginning van Nijbroek had de graaf van Gelre er in potentie een bevolking die hem kon steunen in conflicten met de bisschop.

Waarschijnlijk werd daarom Nijbroek in 1328 als vrije richtambt gesticht. Dit was bijzonder voor Gelre, aangezien het agrarische gebied van dit graafschap in die tijd was opgedeeld in schoutambten, waar een schout en de plaatselijke adel de dienst uitmaakten.

De vrije Richtambt Nijbroek was een zelfstandig gebied dat rechtstreeks onder de graaf van Gelre viel. Het werd bestuurd door een college bestaande uit een richter, die elk jaar gekozen werd en niet van adel hoefde te zijn, en zeven schepenen, Nijbroeker herenboeren. Het college van richter en schepenen had grote bevoegdheden. Het ging over de rechtspraak, behartigde het notariaat, maakte lokale wetgeving, kon belasting heffen en regelde kerspel (kerk)- en waterstaatszaken. Bovendien kreeg het Richtersambt Nijbroek de keus om vrijgesteld te worden van het betalen van bepaalde heffingen (beden en schattingen) in ruil voor de belofte dat de Nijbroekenaren de graaf met wapenen zouden bijstaan om Gelre te helpen verdedigen.

De verregaande zelfstandigheid van het Richtersambt Nijbroek qua bestuur, rechtspraak, kerk en waterstaat, was vergelijkbaar aan het bezit van stadsrechten. Bijna twee eeuwen later werden deze vrijheden en rechten van Nijbroek bevestigd en tevens uitgebreid door de inmiddels Hertog van Gelre. In deze oorkonde uit 1501 stelt de hertog van Gelre bovendien dat de rechten van het Richtersambt Nijbroek gelijkwaardig zijn aan stadsrechten.

Daarmee lijkt de Stadspolder Nijbroek op de Westfriese plattelandssteden of op sommige vrijheden in Noord-Brabant, zoals de vrijheden Mierde en Oerle. Hier zijn ook stadsrechten aan een rechtsgebied op het platteland toegekend, en niet aan een woonkern, of zelfs op Elburg, waar de stadsweidegebieden rondom de vesting onderdeel uitmaakten van de stad.

Polderstad Nijbroek – Polder maar geen handelsstad

In het centrum van de polder werd, aan de centraal gelegen ontginningsas de Middendijk, een groot vierkant perceel vrij gehouden voor de woonkern van Nijbroek. Hier bevond zich toen al een verhoging met een kapel, ter plekke van het koor van de huidige dorpskerk.

De rechthoekige vorm van dit perceel was ideaal voor het aanleggen van wallen en grachten, zoals nog altijd te zien valt in het eveneens Gelderse Elburg aan het IJsselmeer, dat in 1392 in opdracht van de graaf van Gelre landinwaarts werd verplaatst, en herbouwd als een rechthoekige stad. Dit doet vermoeden dat men van plan was om in Polder Nijbroek ook een dergelijke ideaalstad te stichten.

Dat de nederzetting Nijbroek zich nooit daadwerkelijk tot stad heeft ontwikkeld, heeft waarschijnlijk te maken met haar slechte bereikbaarheid. Langs de Middendijk liggen slechts twee smalle weteringen, niet heel veel meer dan slootjes, en in de middeleeuwen was in waterrijke gebieden zoals Nijbroek, goederentransport over land niet efficiënt. Dit werd was hier bovendien extra gecompliceerd doordat ten noordoosten van Polder Nijbroek, rond Welsum, zich op de westoever van de IJsselvallei een enclave van het Oversticht in Gelre bevond. Hierdoor was de IJssel, of de landweg over de westelijke oeverwal langs de IJssel, niet altijd even veilig te bereiken.

Daarnaast lag de welvarende Hanzestad Deventer op nog geen tien kilometer van Nijbroek en hadden kooplieden waarschijnlijk geen behoefte aan nog een handelsstad in de regio.

Wat resteert van de stedelijke ambities voor Nijbroek, zijn restanten van de gracht die als versterking rond het rechthoekige perceel, met daarop de kerk en de historische woonkern van Nijbroek, was aangelegd.

IJsselhoeven – T-boerderijen met indrukwekkende voorhuizen

De boerderijen die na de ontginning in Polder Nijbroek werden gebouwd waren van hout. Vanaf de 17e eeuw werden ze vervangen door stenen boerderijen, maar pas in 1860 werd de laatste gedeeltelijk houten boerderij in Nijbroek afgebroken.

Na 1850 bloeide de landbouw in Nederland op door een toenemende nationale en internationale vraag naar landbouwproducten. Na 1870 waren deze ‘champagnejaren’ echter al weer over door de toestroom van goedkoop graan uit Amerika. De boeren in de vruchtbare IJsselvallei, met hun gemengde boerenbedrijven, hadden hier maar beperkt last van omdat de veehouderij- en fruitprijzen redelijk stand hielden.

Aan het eind negentiende eeuw lieten rijke boeren een nieuw voorhuis met voorname uitstraling dwars op het rietgedekte achterhuis van hun boerderij bouwen. Zo ontstonden de typische IJsselhoeven, T-boerderijen met bij het voorhuis vaak ook een tuin in Engelse landschapsstijl met grote solitaire parkbomen in ovale grasvelden met voorjaarbloeiende stinzenplanten, vijvers, grintpaden en voetbruggetjes.