Van de twaalf in het verleden door ‘moderne’ gebastioneerde vestingwerken voorziene steden, en één dorp, in Gelderland, zijn er slechts drie waarvan de vestingwerken nog grotendeels intact zijn; Elburg, Zaltbommel en die van kasteeldorp Loevestein. Ook in Doesburg resteren nog grote delen van de gebastioneerde vestingwerken.
In veel andere Gelderse vestingsteden zijn de vestingwerken zo goed als geheel ontmanteld, en resteert niet veel meer dan (gedeeltes van) de vestinggracht en tot plantsoen omgevormde delen van de vestingwallen.
Top 7 – Mooiste vestingplaatsen van Gelderland
- Elburg
- Zaltbommel
- Loevestein
- Doesburg
- Groenlo
- Zutphen
- Tiel
De mooiste vestingplaatsen van Gelderland zijn gerangschikt op de intactheid van de vestingwerken en de monumentendichtheid binnen de historische vesting.
Het Verhaal van de mooiste vestingplaatsen van Gelderland
Van de 32 historische steden in Gelderland werden er in de loop van de 16e/17e-eeuw twaalf voorzien van ‘moderne’ gebastioneerde vestingwerken, zodat ze bestand waren tegen de nieuwe manier van oorlog voeren met kanonnen, na de introductie van het buskruit.
Veel van deze (voormalige) Gelderse vestingsteden lagen langs de grote rivieren of aan de Zuiderzee, belangrijke historische handelsroutes. Veel van deze florerende handelssteden waren tevens hanzesteden, zoals Elburg, Zaltbommel, Doesburg, Tiel en Zutphen.
De stervormige vestingwallen, met daarnaast een brede vestinggracht, werden aangelegd buiten de middeleeuwse stadsmuur en stadsgracht rond de historische stadskern. In Elburg, Zaltbommel, Harderwijk en Zutphen zijn op diverse plekken nog altijd restanten van de middeleeuwse stadsmuur en -gracht aanwezig aan de binnenzijde van de (voormalige) vestinggordel.
In diverse gevallen werd de aanleg van de moderne vestingwerken te baat genomen voor een stadsuitbreiding, zoals in Doesburg en Zutphen, waar de moderne vestingwerken op enige afstand van de middeleeuwse stadsmuur werden aangelegd. Een bijzonder geval is Harderwijk, waar de stad slechts in het binnenland van een gordel van gebastioneerde vestingwerken werd voorzien, terwijl men aan de Zuiderzee-zijde bleef vertrouwen op de, nog steeds grotendeels bestaande, middeleeuwse stadsmuur.
Ook de gebastioneerde vestingwerken van Elburg zijn bijzonder. Deze hebben een unieke rechthoekige stervorm, aangepast aan de proporties van de Gulden Snede volgens welke Elburg is opgezet.
Noemenswaardig is bovendien het verlaten vestingdorp Loevestein, tegenwoordig Rijksmuseum Loevestein, in het uiterste westen van Gelderland. Op deze strategische locatie bij de samenkomst van Maas en Waal en de grenzen tussen Gelre, Holland en Brabant, was rond 1360 Slot Loevestein gebouwd. In 1589 werden de verdedigingswerken rond dit slot en omliggende kasteelterrein versterkt door de aanleg van gebastioneerde vestingwerken. De aldus gevormde Vesting Loevestein werd een eeuw later opgenomen in de Oude en vervolgens Nieuwe Hollandse Waterlinies. Binnen de vesting ontstond buiten de kasteelgracht een dorp waar eeuwenlang zo’n 200 soldaten met hun gezinnen en diverse burgers woonden, tot de vestingstatus van Loevestein werd opgeheven.
Na het inwerking treden van de Vestingwet in 1874, verloren de vestingwerken rond de steden hun functie en werden ze verwaarloosd. Van de vestingwerken van de twee Gelderse steden die ooit de grootste vestingwerken hadden; Arnhem en Nijmegen, is zelfs zo goed als niets meer over. Na het opheffen van de vestingstatus werden de vestingwerken ontmanteld omdat de ruimte hard nodig was voor nieuwe woningen en wegen voor de bevolking van deze uitdijende steden. Vice versa loopt tegenwoordig in het stadje Groenlo een meerjarig traject om de vestingwallen en -grachten te herstellen.
Vier van de mooie Gelderse vestingsteden; Elburg, Zaltbommel, Doesburg en Zutphen, behoren tevens tot de mooiste historische woonplaatsen van Gelderland.
