De schoonheid van een stad wordt in hoge mate bepaald door haar historische stadskern. Veel Nederlandse steden bezitten nog altijd zo’n fraai historisch centrum, waarvan UNESCO werelderfgoed de grachtengordel van Amsterdam de bekendste is. Maar Nederland kent nog tientallen andere steden met een mooie historische stadskern.
De stadskern is bijna altijd het oudste deel van de stad. Hier lieten rijke kooplieden en de politieke elite al vroeg imposante panden bouwen. Het waren statussymbolen waarmee ze de rest van de stedelijke elite wilden imponeren. Maar ook de rijke Nederlandse steden zelf droegen hun steentje bij aan het ontstaan van de schitterende historische stadskernen. Stadsbesturen wilden dat hun stad andere steden zou overschaduwen, en lieten daarom prachtige publieke gebouwen, zoals stadhuizen, waaggebouwen en stadspoorten bouwen.
Gelukkig zijn veel van deze fraaie historische gebouwen in de stadskernen van de oude steden bewaard gebleven. Dit komt mede doordat veel van deze gebouwen beschermd werden als monument, en de totale historische stadskern als beschermd stadsgezicht. Van de historische stadskernen, heeft die van Elburg de hoogste monumentendichtheid, gevolgd door die van Amsterdam en Middelburg.
Met het grote aantal steden in Nederland met een mooie historische stadskern, heeft ons landje een luxe probleem; hoe selecteer je uit al deze fraaie steden de mooiste voor een uitje? Elke lokale toeristenorganisatie vind zijn of haar stad, ik zou bijna zeggen natuurlijk, de mooiste. Maar gelukkig is er ook een min-of-meer onafhankelijke manier om dit te beoordelen, namelijk aan de hand van het aantal rijksmonumenten in het historische stadscentrum van deze steden;
Top 10 – Historische steden met de meeste rijksmonumenten van Nederland
- Amsterdam (6.280).
- Maastricht (1.420).
- Leiden (1.132).
- Utrecht (1.119).
- Middelburg (1.099).
- Haarlem (931).
- Den Haag (818).
- Dordrecht (729).
- Delft (630).
- Zierikzee (548).
Aantal onroerend goed rijksmonumenten in de historische stadskern van steden met historische stadsrechten (aantal onroerend goed rijksmonumenten binnen de vesting- en/of middeleeuwse stadsgracht van de stad).
Maar het aantal rijksmonumenten zegt niet altijd alles. Voor het creëren van een historische sfeer is het ook belangrijk dat er meerdere historische panden bij elkaar staan. Daarom is de rijksmonumentendichtheid in de historische binnenstad een betere maatstaf om de mooiste historische steden van Nederland te rangschikken;
Top 10 – Historische steden met de hoogste monumentendichtheid van Nederland
- Elburg (3.578).
- Dordrecht (2.331).
- Zierikzee (2.165).
- Amsterdam (2.158).
- Leiden (2.140).
- Gouda (2.102).
- Utrecht (2.010).
- Kampen (1.967).
- Bergen op Zoom (1.965).
- Middelburg (1.886).
De mooiste grotere historische steden van Nederland zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal /100 hectare landoppervlak) in hun historische stadskern (het gebied binnen de – voormalige – stads- of vestinggracht). Grotere steden zijn woonplaatsen met (i) historische stadsrechten, (ii) meer dan 10.000 inwoners in de woonkern, en (iii) minimaal 100 rijksmonumenten in de binnenstad.
De historische steden met de mooiste stadskernen gebaseerd op hun monumentendichtheid, zijn deels dezelfde maar deels ook andere dan de steden met het hoogste aantal rijksmonumenten in hun binnenstad. In het bijzonder de stadskernen van de Hanzesteden Elburg, Kampen en Zwolle verschijnen in de lijst van historische stadskernen gerangschikt op basis van hun monumentendichtheid.
De binnensteden op deze ranglijsten hebben allen de status van beschermd stadsgezicht. En als je meer van kleine steden houd, vergeet dan het stadje Buren in de Betuwe niet. De historische kern van deze stad met nog geen drieduizend inwoners, is nog bijna volledig ommuurd en/of omwald en zou met een rijksmonumentendichtheid van 817 niet in de ranglijst van mooiste historische stadskernen misstaan.
