Zuid-Holland is, na Noord-Holland, de provincie met het grootste aantal rijksmonumenten van Nederland: 8.984. Vier steden in deze provincie; Leiden, Den Haag, Dordrecht en Delft, behoren zelfs tot de tien woonplaatsen met de meeste rijksmonumenten van Nederland.
Daarnaast kent Zuid-Holland tientallen kleinere historische stadjes en dorpen waar het is alsof je teruggaat in de tijd. De meeste van deze sfeervolle oude woonplaatsen hebben de status van beschermd dorps- of stadsgezicht, als erkenning van hun cultuurhistorische waarde. De monumentendichtheid is een goede maat om de mooiste historische dorpen en steden in Zuid-Holland te rangschikken.
Top 30 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Zuid-Holland
- Dordrecht (2.331)
- Leiden (2.140)
- Gouda (2.102)
- Delft (1.763)
- Middelharnis-Sommelsdijk (1.739)
- Goedereede (1.629)
- Wassenaar (1.360)
- Den Haag (1.199)
- Schiedam (1.027)
- Brielle (947)
- Schoonhoven (669)
- Nieuwpoort (653)
- Heenvliet (591)
- Gorinchem (575)
- Voorschoten (550)
- Leidschendam (494)
- Haastrecht (479)
- Abbenbroek (458)
- Noordeloos (429)
- Maasland (408)
- Voorburg (398)
- Geervliet (339)
- Zuidland (313)
- ‘t Woudt (300)
- Noordwijk-binnen (275)
- Delfshaven (272)
- Hellevoetsluis (260)
- Moordrecht (226)
- Maassluis (160)
- Warmond (131)
De mooiste historische woonplaatsen van Zuid-Holland zijn gerangschikt op de monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak) in de historische woonkern van de plaats. Historische woonplaatsen zijn gehuchten, dorpen en steden waarvan de historische kern is erkend als beschermd stads- of dorpsgezicht.
Het Verhaal van de mooiste historische dorpen en steden in Zuid-Holland
Wat direct opvalt aan de ranglijst met 25 mooiste historische steden en dorpen van Zuid-Holland, is dat de meeste van deze plaatsen aan doorgaande vaarwegen liggen, zowel langs kleinere stroompjes en vaarten als langs de grote rivieren. In deze waterrijke provincie, was transport over water eeuwenlang veel efficiënter dan over land. En in een tijd dat schepen amper zeewaardig waren, was de binnenvaart cruciaal.
In het bijzonder de binnenvaartroute tussen Antwerpen, in de zestiende eeuw de belangrijkste handelsstad van noordwest Europa, de rest van Vlaanderen en Holland was zeer belangrijk. Aan deze drukke noord-zuid binnenvaartroutes, danken de steden Dordrecht en Gouda een groot deel van hun welvaart. In deze steden, net als in Gorinchem en Geervliet, was tevens een grafelijke tol op het goederentransport over de rivieren gevestigd. Schippers moesten er afmeren bij het tolhuis in deze steden en er een deel van de scheepslading afstaan.
De Bernisse, het water tussen de voormalige eilanden Voorne en Putten, was ook een belangrijk onderdeel van de noord-zuid binnenvaartroute. Langs dit water liggen wel vier van de mooiste historische dorpen en steden van Zuid-Holland; de kleine stadjes Heenvliet en Geervliet, en de dorpen Abbenbroek en Zuidland. Deze havenplaatsen zijn, net als Hellevoetsluis, op een vergelijkbare manier ontstaan. Ze werden gebouwd rond de spuigeul bij een uitwateringssluis, waar de zeedijk landinwaarts omheen werd aangelegd. Op kleine afstand van de haven werd polderinwaarts op een verhoging, de dorpskerk gebouwd met daar vlak naast een kasteel. Vanuit deze omgrachte woontorens bestuurden de heren hun net ontgonnen heerlijkheid. De kastelen zijn, op de ruïne van Slot Heenvliet na, inmiddels allemaal verdwenen, maar de kerken staan er nog steeds.
Ook staan er diverse dorpen langs een belangrijk onderdeel van een andere binnenvaartroute, het in de middeleeuwen aangelegde kanaal De Vliet, in lijst met de mooiste historische dorpen en steden van Zuid-Holland; Voorburg, Leidschendam, Voorschoten. De Vliet verbond de (Oude) Rijn, die toen bij Katwijk in de Noordzee uitmondde, vanaf Leiden via Delft en de Schie met de Maasmonding verbond.
Veel van de steden in de lijst met mooiste historische woonplaatsen van Zuid-Holland, bevonden zich bovendien op militair strategisch belangrijke locaties. Diverse van de mooiste historische steden in Zuid-Holland zijn dan ook vestingsteden, zoals Brielle, Gorinchem, Schoonhoven en Nieuwpoort, die onderdeel waren van de water-/verdedigingslinie(s) ter bescherming van de belangrijke Hollandse handelssteden.
Andere steden in deze lijst waren in het verleden belangrijke internationale handelssteden, zoals Leiden, Delft, Schiedam en Dordrecht. Maar zelfs na het verkrijgen van middeleeuwse stadsrechten, verging het lang niet alle Zuid-Hollandse steden even voorspoedig. Van de dertien plaatsen met middeleeuwse stadsrechten in deze ranglijst van 25 woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid, staan dan ook acht stadjes die ook in de top 10 van kleinste steden van Zuid-Holland staan; Nieuwpoort, Geervliet, Goedereede, Heenvliet, Haastrecht, Schoonhoven, Brielle en Maassluis.
Daarnaast bevinden diverse van de mooiste historische woonplaatsen in Zuid-Holland (i.e. Wassenaar, Den Haag, Voorschoten, Voorburg en Noordwijk-binnen) zich in de hoger gelegen binnenduinrand langs de kust. Op de hier aanwezige strandwallen lagen doorgaande landwegen, de heerwegen, tussen de belangrijke Hollandse steden. Het gevarieerde landschap van de binnenduinrand, was bovendien een favoriete locatie voor gefortuneerde stedelingen om hun buitenplaatsen te laten bouwen. Het naast Den Haag gelegen Wassenaar groeide zelfs uit tot de plaats met de meeste buitenplaatsen van Nederland.
Daarnaast bevinden diverse van de mooiste historische woonplaatsen van Zuid-Holland zich in de binnenduinrand langs de kust i.e. Wassenaar, Den Haag, Wassenaar, Voorschoten, Voorburg, Leiden, Warmond en Noordwijk-Binnen. Op de hoger gelegen strandwallen achter de duinen bevonden zich al in de vroege middeleeuwen doorgaande landwegen. Langs deze ‘heerwegen’ ontstonden permanente nederzettingen en werden de eerste kapellen gesticht. De binnenduinrand is dan ook het oudste bewoonde gedeelte van Zuid-Holland, van waaruit het graafschap Holland werd gesticht.
Later was het gevarieerde landschap van de binnenduinrand, bovendien een favoriete locatie voor gefortuneerde stedelingen om hun buitenplaatsen te laten bouwen. Het naast Den Haag gelegen Wassenaar groeide zelfs uit tot het dorp met de meeste buitenplaatsen van Nederland, maar ook rondom diverse andere andere van de mooiste, in de binnenduinrand gelegen, historische dorpen van Zuid-Holland werden mooie historische buitenplaatsen aangelegd, zoals in Voorburg, Warmond en Noordwijk-Binnen.
De verhalen van de mooiste historische steden en dorpen van Zuid-Holland
Dordrecht – Oude handelsstad in de Maas-Rijndelta
Dordrecht, gelegen op het ‘Eiland van Dordrecht’. is een stad ontstaan bij het kruispunt van een aantal waterwegen in de Maas-Rijndelta. Dordrecht kreeg al rond 1200 haar eerste stadsrechten en is daarmee de oudste stad van Holland. Het groeide in de dertiende en veertiende eeuw zelfs uit tot de belangrijkste stad van het graafschap Holland.
In de zeventiende eeuw nam het belang van Dordrecht af ten gunste van Amsterdam en Rotterdam, mede omdat na de Sint-Elisabethsvloed van 1421, Dordrecht op een eiland lag zonder vaste verbinding met de rest van Nederland.
Na de Tweede Wereldoorlog werd het door armoede verkrotte en tijdens de oorlog verwoeste historische centrum van Dordrecht grootschalig gesaneerd. Er is toen veel verloren gegaan, maar er zijn ook veel historische panden bewaard gebleven. Dordrecht heeft met 879 rijkmonumenten, na Leiden en Den Haag zelfs de meeste rijksmonumenten van Zuid-Holland.
Wat is er te Zien en Doen in Dordrecht (Wijnstraat bij 117, Dordrecht).
Leiden – Ooit Nederlands’ belangrijkste handelsstad
Leiden is een belangrijke middeleeuwse handelsstad op het kruispunt van belangrijke handelsroutes aan de voet van de Burcht van Leiden.
Nadat de graaf van Holland hier vlakbij zijn grafelijk hof liet bouwen, nam het strategisch belang van Leiden verder toe, en de stad was rond 1500 uitgegroeid tot de grootste stad van Holland.
Wat is er te Zien en Doen in Leiden (Aalmarkt bij 21, Leiden).
Gouda – Tolstad aan druk bevaren binnenvaartroute door Holland
Gouda is een middeleeuwse marktstad ontstaan bij de samenvloeiing van de rivieren de Gouwe en Hollandse IJssel.
Nadat de Gouwe in de dertiende eeuw door een kanaal verbonden was met de Oude Rijn, profiteerde Gouda van het drukke binnenvaartverkeer tussen de internationale handelsstad Antwerpen en Holland. Schepen waren in die tijd nog amper zeewaardig. en vracht en passagiers werden toen grotendeels over binnenvaartroutes getransporteerd. Daarnaast lag de grafelijke tol op het binnenvaartverkeer sinds het einde van de dertiende eeuw bij Gouda, waardoor de schepen verplicht in Gouda moesten afmeren.
Als gevolg hiervan was Gouda aan het eind van de middeleeuwen zeer welvarend geworden en uitgegroeid tot de vijfde stad van Holland.
Wat is er te Zien en Doen in Gouda (Markt bij 1, Gouda).
Delft – Middeleeuwse handelsstad bij vroonhof van de graven van Holland
Delft is een belangrijke middeleeuwse handelsstad ontstaan aan een afwateringskanaal voor de ontginning van het Delfland. Toen er daarna een vroonhof van de graven van Holland werd gevestigd, werd de Delftsche Schie gegraven waarmee Delft een rechtstreekse verbinding kreeg met de Maas.
Tegen het eind van de zestiende eeuw was deze nederzetting uitgegroeid tot de op vier na belangrijkste stad van Holland.
Wat is er te Zien en Doen in Delft (Markt bij 87, Delft).
Middelharnis-Sommelsdijk – Dubbeldorp waar scheepvaart en visserij centraal stonden
Het dubbeldorp Middelharnis-Sommelsdijk, op het eiland Goeree-Overflakkee, bestond van origine uit twee afzonderlijke woonkernen. Deze werden rond 1465 op één kilometer van elkaar gesticht als nederzettingen binnen een nieuw bedijkt schorrengebied. Beide dorpen zijn opgezet als voorstraatdorpen, met een ring rond de dorpskerk. De kerkringen zijn, via een Voorstraat loodrecht op de zeedijk, verbonden met de aan de andere kant van de zeedijk gelegen havens, die via een gemeenschappelijk havenkanaal verbonden zijn met het Haringvliet. Beide dorpen ontwikkelden zich tot markt- en handelsplaatsen voor agrarische producten uit het vruchtbare achterland.
In de loop van de zestiende eeuw werd de visserij en scheepvaart steeds belangrijker, in het bijzonder voor Middelharnis. De twee dorpen zijn in de loop van de negentiende eeuw met elkaar vergroeid tot één woonkern. De twee originele voorstraatdorpen zijn echter nog altijd duidelijk herkenbaar. De respectievelijk 79 en 63 rijksmonumenten van Sommelsdijk en Middelharnis, liggen geconcentreerd rond hun kerkring, voorstraat en binnenhaven.
Wat is er te Zien en Doen in Middelharnis-Sommelsdijk (Ring bij 15, Middelharnis).
Goedereede – Handelstadje bij inham tussen de duinen
Goedereede op het eiland Goeree-Overflakkee, is één van de kleinste steden van Zuid-Holland. Het is ontstaan bij een beschutte inham tussen de duinen aan de Noordzeekust.
Bij slecht weer gingen handelsschepen hier voor anker, en bij de inham ontstond het welvarende handelsstadje Goedereede.
Lees meer over Goedereede (Markt bij 11, Goedereede).
Wassenaar – Dorp met tientallen buitenplaatsen bij Den Haag
Wassenaar (Regio Duin- en Bollenstreek) is een dorp in de binnenduinrand. Vanwege haar ligging in een gevarieerd landschap vlak naast bestuursstad Den Haag, ontwikkelde Wassenaar zich in de loop van de Gouden Eeuw tot het dorp met de meeste historische buitenplaatsen van Nederland.
Ontdek en Beleef Wassenaar (Raadhuislaan bij 22, Wassenaar).
Den Haag – Bestuurscentrum van Nederland
Den Haag is een in 1811 tot stad verheven dorp, die is ontstaan bij het rond 1250 door de graaf van Holland als bestuurscentrum gestichte kasteel het Binnenhof. Door de aanwezigheid van dit grafelijke hof vestigden zich er veel edellieden, in het bijzonder in het ernaast gelegen prestigieuze Voorhout, waar een kwart van de Haagse rijksmonumenten staan.
Wat is er te ZIen en Doen in Den Haag (Binnenhof bij 19, Den Haag).
Schiedam – Jeneverhoofdstad met hoogste graanmolens ter wereld
Schiedam is een stad ontstaan bij een dam in de monding van de Schie in de Maas. Het handels en scheepvaartstadje kwam in de achttiende eeuw tot bloei nadat de internationale jeneverindustrie er tot bloei kwam nadat de drankimport uit Frankrijk door handelsmaatregelen stilviel.
De zes Schiedamse molens, de hoogste klassieke windmolens ter wereld, het zakkendragershuisje van het zakkendragersgilde en tientallen historische pakhuizen, herinneren nog aan deze tijd.
Wat is er te Zien en Doen in Schiedam (Lange Haven bij 74, Schiedam).
Brielle – Historisch vestingstadje aan de Maasmonding
Brielle, op het eiland Voorne-Putten, is één van de mooiste vestingsteden van Nederland gelegen aan de voormalige Rijn-Maas monding.
Dit kleine stadje was in de middeleeuwen een belangrijke havenstad en doorvoerhaven voor Rotterdam en de andere steden in het rivierengebied en het Duitse achterland.
Ontdek en Beleef Brielle (Markt 1, Brielle).
Schoonhoven – Handels- en vestingstad aan de Lek
Schoonhoven ligt in de Krimpenerwaard en is een middeleeuwse marktstad ontstaan bij een natuurlijke rivierhaven aan de Lek. Schoonhoven was eeuwenlang de grootste lokale marktplaats. Hier monde het veenriviertje de Vlist uit in de Lek en zuivelproducten geproduceerd in het omringende veenweidegebied werden in Schoonhoven verhandeld.
Tegenwoordig is deze vestingstad, die samen met de aan de andere kant van de Lek gelegen vestingstad Nieuwpoort in de Oude Hollandse Waterlinie een twee-eenheid vormde, één van de kleinste steden van Zuid-Holland.
Lees meer over Schoonhoven (Haven bij 41, Schoonhoven).
Nieuwpoort – Klein vestingstadje aan de Lek
Nieuwpoort is een stadje op de zuidoever van de Lek in de Alblasserwaard. Dit vestingstadje vormde, samen met de aan de andere kant van de Lek gelegen vestingstad Schoonhoven, in de Oude Hollandse Waterlinie een twee-eenheid om het transport over de Lek te controleren.
Het historische stadje is één van de mooiste vestingsteden van Nederland en de kleinste stad van Zuid-Holland.
Ontdek en Beleef Nieuwpoort (Hoogstraat bij 53, Nieuwpoort).
Heenvliet – Kasteelstadje aan de Bernisse
Heenvliet op het eiland Voorne-Putten, is een kasteelstadje bij Slot Heenvliet. Het stadje ligt aan de Bernisse, tegenover het eveneens mooie historische stadje Geervliet.
Heenvliet is één van de kleinste steden van Zuid-Holland.
Lees meer over Heenvliet (Markt bij 1, Heenvliet).
Gorinchem – Vestingstad op de grens van drie provincies
Gorinchem is een vestingstad aan de monding van de Linge in de Merwede. Gorinchem groeide, in haar anderhalve eeuw als hoofdstad van het onafhankelijke ministaatje ‘Land van Arkel’, uit tot een belangrijk handels- en ambachtscentrum.
De strategisch gelegen stad, in de zuidoostpunt van het graafschap Holland, was onderdeel van zowel de Oude als Nieuwe Hollandse Waterlinies, en haar vestingwerken zijn nog deels intact.
Wat is er te Zien en Doen in Gorinchem (Grote Markt bij 17, Gorinchem)?
Voorschoten – Middeleeuws handelsknooppunt in de binnenduinrand
Voorschoten is ontstaan bij een middeleeuws handelsknooppunt. De marktplaats van het dorp langs de Voorstraat was gunstig gelegen tussen de middeleeuwse landweg, of heerweg, over de strandwal (de Schoolstraat) en de Vliet, een verbindingskanaal tussen Leiden en Delft.
In de zeventiende eeuw lieten diverse welgestelde Hagenaren hun zomerverblijven in Voorschoten bouwen, wat het dorp een impuls gaf.
Wat is er te Zien en Doen in Voorschoten (Schoolstraat bij 5, Voorschoten).
Leidschendam – Dorp rond schutsluis in de Vliet
Leidschendam is een dorp dat is ontstaan bij een dam in de Vliet. Dit middeleeuwse kanaal liep door twee hoogheemraadschappen (Rijnland en Delfland) met elk een eigen waterpeil. Mede door de Vliet konden deze niet langer apart gehandhaafd worden, wat regelmatig tot wateroverlast in het Delfland leidde. Daarom werd aan het einde van de dertiende eeuw een landscheidingsdijk tussen de beide waterschappen aangelegd, en werd de Vliet bij Leidschendam afgedamd.
Bij de dam ontstond een hoop economische bedrijvigheid, omdat alle vracht en passagiers er van schip moesten wisselen. Rond de dam ontstond de nederzetting Leidschendam, met herbergen, winkels en woningen. Pas eeuwen later werd er een schutsluis in deze dam aangelegd. Nog altijd bevinden zich rond deze schutsluis diverse horeca-gelegenheden.
Op het grondgebied van Leidschendam staan vier bijzondere, nog actieve, windmolens. Vierhonderd meter noordelijk van de historische dorpskern van Leidschendam staat aan de Vliet houtzaagmolen ‘De Salamander’ en anderhalve kilometer oostelijk van de dorpskern staat molendriegang de Kerklaangang, drie aan de molenvaart gelegen poldermolens die in 1672 zijn gebouwd voor het droogmalen van de Driemanspolder. Deze drie windmolens kunnen gezamenlijk een hoogteverschil van vijf meter overbruggen.
Wat is er te Zien en Doen in Leidschendam (Sluiskant bij 21, Leidschendam)?
Haastrecht – Handelsstadje aan de Hollandse IJssel
Haastrecht is een middeleeuws marktstadje en doorvoerhaven in de Krimpenerwaard, bij de T-splitsing van de Hollandse IJssel met het riviertje de Vlist, eens zeer belangrijke transportwegen door de Krimpenerwaard.
Haastrecht lag in het eens felbevochten grensgebied tussen het Graafschap Holland en het Sticht Utrecht, en is één van de kleinste steden van Zuid-Holland.
Lees meer over Haastrecht (Hoogstraat bij 79, Haastrecht).
Abbenbroek – Havendorp aan de Bernisse
Abbenbroek is, net als het noordelijk ervan gelegen stadje Heenvliet en zuidelijk ervan gelegen dorp Zuidland, een havendorp aan de Bernisse. Aan een weg die de polder inloopt (Kerkplein) werd op honderd meter van de haven de dorpskerk gebouwd. De kerk stond vlak naast, het inmiddels verdwenen, kasteel Abbenbroek. Deze omgrachte woontoren werd in 1489 tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten verwoest. Daarna lieten de heren van Abbenbroek naast het geruïneerde kasteel een nieuwe residentie bouwen, het nog altijd bestaande Ambachtshuis uit rond 1600.
Nadat de Bernisse was verland, werd de langgerekte haven van Abbenbroek, in het verlengde van de polderdijk, middendoor afgedamd. Het afgedamde deel van de haven werd veranderd in een dorpsvijver met boenstoepjes. Later werd er een zeskantige muziektent op een betonnen onderbouw in de vijver gebouwd.
Wat is er te Zien en Doen in Abbenbroek (Ring bij 5, Abbenbroek).
Noordeloos – Ontginningsdorp langs veenstroompje
Noordeloos is een agrarisch dorp in de Alblasserwaard. Het is rond 1300 ontstaan op stroomruggen aan beide zijden van het nog altijd centraal door dit dorp kronkelende veenstroompje de Noordeloos, dat stroomafwaarts overgaat in veenrivier de Giessen die uitmond in de Merwede. De Noordeloos fungeerde in de middeleeuwen als de ontginningsbasis voor het noordelijk ervan gelegen uitgestrekte veenmoerasgebied. De oudste boerderijen, die veelal direct aan de straat zijn gebouwd en een uitgebouwd woongedeelte bezitten, staan dan ook op de noordelijke stroomrug van de Noordeloos, met langs het veenstroompje knotwilgen.
Tegen de noordelijke stroomrug werd rond 1300 op een lichte verhoging tevens de royale dorpskerk gebouwd. Rond deze kerk en nabij gelegen brug over de Noordeloos, ontstond een kleine dorpskern, met enkele woonhuizen, winkeltjes en centrumfuncties. De historische dorpskern wordt bovendien gedomineerd door het in 1888 gebouwde, opvallend grote doktershuis (Noordzijde 33).
De noordelijke stroomrug was tevens de locatie waar, één kilometer zuidelijk van Noordeloos’ huidige dorpskern, kasteel Noordeloos was gebouwd. Vanuit dit kasteel bestuurden de heren van Noordeloos de toenmalige hoge heerlijkheid Noordeloos. Van dit, tijdens de Tachtigjarige Oorlog verwoeste, kasteel resteert slechts de slotgracht, met op de kasteelplaats een moderne villa.
Van de zestien windmolens op Noordeloos’ grondgebied die er eens de polders bemaalden, resteren er nog twee; De Stijve Molen (Molenpad 14) en de Boterslootse molen (Grotewaard 1).
Wat is er te Zien en Doen in Noordeloos (Noordzijde bij 33, Noordeloos)?
Maasland – Dorpje aan vaarweg dwars door het Delfland
Maasland in het Delfland is rond 985 ontstaan als kerkdorp in de toen net ontgonnen Dijkpolder. Na de stormvloed van 1163, is het dorp verplaatst naar de huidige locatie in een kromming van de Zuidgaag, een afwateringskanaal van, en vaarweg door, de Dijkpolder. Deze vaart loopt dwars door Maasland, vlak langs het ringvormig kerkplein rond de Oude Kerk.
De meeste rijksmonumenten van dit historische dorpje staan aan de Zuidgaag bij de dorpskerk, zoals het commandeurshof (Commandeurshof 1), restant van de monnikengemeenschap Duitse Orde die eeuwenlang in Maasland leefde, en het voormalige rechthuis annex dorpsherberg Pynas (Herenstraat 21). Karakteristiek voor Maasland zijn de vele smalle paadjes en doorgangen die de huizen van elkaar scheiden en op een binnenplaats of achterliggende straat uitkomen.
Wat is er te Zien en Doen in Maasland (‘s-Herenstraat bij 53, Maasland).
Voorburg – Dorp op strandwal bij Den Haag
Voorburg is een dorp ontstaan aan een middeleeuwse heerweg op een strandwal achter de duinen. Vanwege haar ligging vlak bij Den Haag ontwikkelde Voorburg zich tot een dorp waar diverse welgestelde Hagenaren hun buitenverblijven lieten bouwen. Nog altijd staan er acht buitenplaatsen in Voorburg, waaronder drie historische buitenplaats complexen; Vreugde en Rust, Hofwijck en Middenburg.
Wat is er te Zien en Doen in Voorburg (Herenstraat bij 72, Voorburg)?
Geervliet – Tolstadje aan de Bernisse
Geervliet (Regio Voorne-Putten) is een stadje aan de Bernisse, en ligt tegenover het stadje Heenvliet. In Geervliet was de grafelijke, en later keizerlijke, tol op de Bernisse gevestigd. Hierdoor moesten de schippers deze plaats aandoen om hun tolgeld te betalen, en ontwikkelde Geervliet zich tot handelsplaats.
Geervliet kreeg in 1381 stadsrechten, en is de op één na kleinste stad van Zuid-Holland.
Lees meer over Geervliet (Spuistraat bij 1, Geervliet).
Zuidland – Havendorp aan de Bernisse
Zuidland is net als het noordelijk ervan gelegen Abbenbroek, een havendorp aan de Bernisse. Nadat de omdijking van de Zuidlandsche Polder in 1416 was afgerond, werd het dorpje Zuidland aangelegd naar voorbeeld van de oudere nederzetting Abbenbroek.
Nadat de Bernisse was verland werd de haven, terplaatse van de polderdijk, middendoor afgedamd. Het voormalige havenhoofd werd veranderd in een plantsoen met dorpsvijver. Deze is omringd door een halve ring van aaneengesloten diepe woningen. Enkele hiervan dateren uit de zeventiende eeuw, waaronder het rijkversierde, op de spuisluis gebouwde, woonhuis uit 1637. Op de dam werd later een raadhuis annex school gebouwd en het buitendijkse deel van de haven werd gedempt en is bebouwd met woningen.
Wat is er te Zien en Doen in Zuidland (Ring bij 13, Zuidland)?
’t Woudt – Dorpje bij hofboerderij van de graven van Holland
‘t Woudt (Regio Delfland) is een historische dorp dat onderdeel was van het Hof van de graven van Holland in Delft. Dit dorpje met slechts 30 inwoners is tegenwoordig nog net zo groot als 500 jaar geleden.
Dit kleine stadje was in de middeleeuwen een belangrijke havenstad en doorvoerhaven voor Rotterdam en de andere steden in het rivierengebied en het Duitse achterland.
Wat is er te Zien en Doen in ’t Woudt (Het Woudt bij 15, Schipluiden)?
Noordwijk-Binnen – Bedevaartsoord in de binnenduinrand
Noordwijk-Binnen is in de vroege middeleeuwen achter de duinen op langs een heerweg (de huidige Voorstraat) op een strandwal ontstaan. Hier werd rond 850 een kerk gesticht, van waaruit de Schotse missionaris St. Jeroen de omgeving kerstende. Deze stierf een martelaarsdood, en in 1429 werd Noordwijk-Binnen uitgeroepen tot bedevaartplaats voor Sint-Jeroen. Dit betekende een enorme bloeiperiode voor Noordwijk-Binnen en de imposante hervormde Oude Jeroenskerk en R.K. Sint Jeroenskerk geven hier blijk van.
In de historische dorpskern staan zowel langs de Voorstraat, vanouds de doorgaande hoofdstraat, als langs het dorpsplein (Lindenplein), diverse voorname herenhuizen. Daarnaast bevinden zich dichtbij de historische woonkern van Noordwijk-Binnen twee (particuliere) historische buitenplaatscomplexen: Offem en Calorama.
Aan de parallel achter de Voorstraat gelegen Offemweg, bevind zich in de historische dorpskern een schuttershof (no. 17). Deze bestaat uit een door knotlinden omgeven schuttersweide met een 26 meter hoge schietpaal en een 50 meter lange schietbaan met schijvenloods en het Doelengebouw. Deze schuttershof is de laatste nog overgebleven originele schuttershof van Nederland en is de thuisbasis van de oudste nog functionerende schutterij van Nederland, het Sint Jorisgilde.
Wat is er te Zien en Doen in Noordwijk-Binnen (Voorstraat bij 79, Noordwijk)?
Delfshaven – Vooruitgeschoven haven van de stad Delft
Delfshaven (Regio Rotterdam) is een stad ontstaan bij de historische zeehaven van Delft, aangelegd veertien kilometer ten zuiden van het stadscentrum van Delft bij de monding van de Schie in de Maas.
Dankzij de visserij en handel ontstond hier de welvarende nederzetting Delfshaven, dat later in Rotterdam is opgenomen. In 1795 roept Delfshaven, tot dan onderdeel van Delft, zich uit tot zelfstandige gemeente en in 1825 werd het door Koning Willem I tot stad verheven.
Wat is er te Zien en Doen in Delfshaven (Voorhaven bij 14, Rotterdam)?
Hellevoetsluis – Voormalige haven van de oorlogsvloot van de Lage Landen
Hellevoetsluis is een vestingdorp dat is ontstaan rond een spuigeul bij een uitwateringssluis van polder Nieuw-Helvoet. De spuigeul werd gebruikt als haventje door de lokale bevolking. Later werd het de aanlandingsplaats van het veer tussen Overflakkee en Voorne, en hierdoor kreeg het er gelegen agrarische gehucht een lokale marktfunctie.
Rond 1610 werd de ‘Helvoetse haven’ uitgebouwd tot een haven met voorzieningen voor de oorlogsvloot van de Rotterdamse Admiraliteit, verantwoordelijk voor één van de vijf oorlogsvloten van de Lage Landen. Rond de nieuwe marinehaven werden gebastioneerde vestingwerken aangelegd. Een halve eeuw later werden haven en vesting vergroot, en voorzien van een tweede droogdok. Zo groeide Hellevoetsluis uit tot de belangrijkste oorlogshaven van Holland.
Binnen de vesting waren het noordelijk deel en de vestingwallen militair gebied, met diverse militaire bouwwerken langs de haven en in de vestingwallen en bastions. In het zuiden van de vesting ontstond een woonkern voor burgers. Na de tweede wereldoorlog zijn er diverse woonwijken buiten de vesting aangelegd, en in 1975 werd Hellevoetsluis zelfs aangewezen tot groeikern.
Vanwege de verzanding van de Maasmonding bij Rotterdam, werd in 1830 tussen Hellevoetsluis en het huidige Botlekgebied, het Kanaal door Voorne aangelegd. Daarna passeerden jaarlijks duizenden zeeschepen de oostelijk aan de Vesting Hellevoetsluis grenzende schutsluis in dit kanaal. Hierdoor kreeg Hellevoetsluis steeds meer de rol van voorhaven van Rotterdam. Er werd een koopvaardijhaven aangelegd, met daarnaast de Tramhaven voor het veer op Goeree-Overflakkee, aan het einde van de toenmalige tramlijn vanaf Spijkenisse. Hierdoor nam de bedrijvigheid in Hellevoetsluis enorm toe.
Maar deze economische impuls was slechts van korte duur. Nadat de Nieuwe Waterweg in 1872 werd geopend, nam de bedrijvigheid in Hellevoetsluis enorm af, mede omdat het kanaal door Voorne inmiddels te klein was voor de immer groter wordende zeeschepen. Alleen de marine bleef over, maar door de relatief moeilijke toegang tot het Haringvliet en de steeds grotere marineschepen werd de Hellevoetse haven steeds onaantrekkelijker voor de Nederlandse oorlogsvloot. Tenslotte werd in 1921 Hellevoetsluis als marinebasis opgeheven. Daarna daalde het inwonertal van Hellevoetsluis sterk.
Bizar genoeg zorgde de Watersnoodramp van 1953 voor een nieuwe opleving van Hellevoetsluis, door het in gang zetten van de Deltawerken. Westelijk van de vesting werd toen een vierde haven aangelegd: de Werkhaven (tegenwoordig Helius Haven). Vanuit deze haven werden materialen aangevoerd voor de bouw van de Haringvlietdam en – sluizen, totdat deze in 1970 waren voltooid. Inmiddels zijn alle vier de havens van Hellevoetsluis getransformeerd tot havens voor de recreatievaart.
Wat is er te Zien en Doen in Hellevoetsluis (Oostzanddijk bij 3, Hellevoetsluis)?
Moordrecht – Dijkdorp aan de Hollandse IJssel
Moordrecht is een dijkdorp aan de Hollandse IJssel, een in de middeleeuwen zeer belangrijke zijtak van de Rijn, die bij Rotterdam in de Maas uitmond. In Moordrecht bevond zich in de dertiende eeuw de grafelijke tol, maar deze verhuisde rond 1300 naar Gouda.
De historische dorpskern van Montfoort ligt langs de Schielandse Hoge Zeedijk, de huidige Dorpsstraat. Deze rivierdijk is zo’n 8 meter hoger dan de achterliggende Zuidplaspolder, de laagst gelegen polder van Nederland.
De gesloten gevelwanden van de lintbebouwing aan de Dorpsstraat reflecteert de sociale hierarchie in het dorp. Aan de rivierzijde staan diverse grote herenhuizen, die een weerspiegeling zijn van de welvaart die touwslagerijen, turfwinning en steenbakkerijen aan eind zeventiende/begin achttiende eeuw Moordrecht brachten. Aan de zijkant van deze herenhuizen bevinden zich versierde gietijzeren hekken die toegang geven tot de achter de woningen gelegen tuinen op de dijk en de hier smalle strook uiterwaarden langs de Hollandse IJssel.
Aan de polderzijde staan langs de Dorpsstraat de huizen van de middenstand. In de achterstraatjes, de binnendijks, parallel aan de dijk lopende West- en Oostbuurtstraten, staan kleine arbeiderswoningen.
Wat is er te Zien en Doen in Moordrecht (Dorpsstraat bij 32, Moordrecht).
Maassluis – Havenstad bij twee schutsluizen tussen de Maas en het Westland
Maassluis ligt aan de monding van de Maas en is één van de kleinste steden van Zuid-Holland. Het stadje is ontstaan bij twee voormalige spuisluizen in de Maasdijk. Rondom de kolk die bij deze spuisluizen ontstond, ontwikkelde zich een vissersdorp, ter hoogte van de huidige historische stadskern. Door het inklinken van de achterliggende veengronden, werden de spuisluizen vervangen door schutsluizen, die een hoogteverschil van zo’n drie meter overbruggen. Daarna werd Maassluis een belangrijke doorvoerhaven voor landbouwproducten geproduceerd in het achterliggende Westland.
Bovendien lag Maassluis op een zeer strategische locatie aan de noordelijke monding van de Maas. Op het huidige Kerkeiland in de haven stond toen een schans van waaruit, samen met het aan de andere oever van de Maasmonding gelegen Brielle, de toegang tot de Rijn-Maasmonding kon worden beheerst. Door dit alles kwam Maassluis tot grote bloei, en kreeg de plaats in 1814, per Koninklijk Besluit, het predictaat Stad.
Lees meer over Maassluis (Hoogstraat bij 1, Maassluis).
Warmond – Handelsnederzetting in de binnenduinrand
Warmond is een dorp ontstaan op de meest oostelijke strandwal langs de Hollandse kust. De historische kern van dit agrarische dorpje aan de Dorpsstraat, was gunstig gelegen tussen de middeleeuwse landweg, of heerweg (Herenweg), en het riviertje de Warmonderleede.
In de zeventiende eeuw lieten daarnaast diverse welgestelde Leidenaren hun zomerverblijven in Warmond bouwen, en nog altijd zijn er drie historische buitenplaatscomplexen in Warmond; ’t Huys te Warmont, Oostergeest en Vroenhof, en twee ‘gewone’ buitenplaatsen; Middendorp en Groot Leerust.
Wat is er te Zien en Doen in Warmond (Dorpsstraat bij 36, Warmond).
