Zeeland is de Nederlandse provincie met veruit het grootste aantal rijksmonumenten per inwoner: 9,3 per 1.000 inwoners. Maar omdat Zeeland ook een lage bevolkingsdichtheid en relatief klein oppervlakte heeft, telt deze provincie ‘slechts’ 3.660 rijksmonumenten. Van de Zeeuwse rijksmonumenten staan er meer dan 60% in slechts vijf historische handelssteden: Middelburg, Zierikzee, Vlissingen, Goes en Veere.
Daarnaast zijn er nog tientallen, veelal kleinere, historische dorpen en stadjes die een goed beeld geven hoe de Zeeuwen eeuwenlang geleefd hebben.
Top 25 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Zeeland
- Zierikzee (2.165).
- Middelburg (1.886).
- Sint Anna ter Muiden (767).
- Goes (594).
- Veere (477).
- Vlissingen (345).
- Hulst (270).
- Tholen (247).
- Brouwershaven (215).
- Aardenburg (122).
- Kloetinge (116).
- Sluis (113).
- Dreischor (88).
- Retranchement (84).
- Wemeldinge (76).
- Baarland (74).
- Noordgouwe (73).
- Nisse (59).
- Sint-Maartensdijk (51).
- IJzendijke (48).
- Colijnsplaat (45).
- Borssele (42).
- Burgh-Haamstede (32).
- Schuddebeurs (26).
- Oostkapelle (16).
De mooiste historische woonplaatsen van Zeeland zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak). Historische woonplaatsen zijn dorpen en steden waarvan de historische kern de status van beschermd stads- of dorpsgezicht heeft, of plaatsen met andere historische karakteristieken, zoals onderdeel van een buitenplaatsenzone (Schuddebeurs, Oostkapelle), kasteeldorpen (Burgh-Haamstede, Baarland) of de aanwezigheid van (groten-)deels intacte vestingwerken (Sluis, Retranchement, IJzendijke en Aardenburg).
Het Verhaal van de mooiste historische dorpen en steden van Zeeland
Zeeland kent een relatief laag aantal rijksmonumenten, de basis voor mooie historische steden en dorpen. Dit is mede het gevolg van de tientallen stormvloeden die deze provincie door de eeuwen heen hebben getroffen. Hierbij zijn ook grote aantallen historische gebouwen verloren gegaan, maar er is gelukkig ook veel bewaard gebleven. In Zeeland zijn dan ook nog altijd tientallen historische steden, stadjes en dorpen waar het is alsof je teruggaat in de tijd. De monumentendichtheid is een goede maat om de mooiste historische dorpen en steden van Zeeland te rangschikken.
Veel van deze historische dorpen en steden herinneren aan het feit dat Zeeland eeuwenlang een belangrijk handelsgebied was van wol en andere agrarische producten geproduceerd op haar vruchtbare kleigronden. Hierdoor zijn er in het verleden tientallen plattelandsdorpjes en lokale handelsstadjes in Zeeland ontstaan.
Maar het in de middeleeuwen eilanden-rijke Zeeland was ook strategisch belangrijk als onderdeel van de binnenvaartroute tussen de Vlaamse steden met Holland en het Duitse achterland. Dit strategische belang wordt geïllustreerd door de aanwezigheid van diverse historische vestingsteden.
De mooiste historische steden en dorpen van Zeeland
Zierikzee – Middeleeuwse handelsstad aan de Oosterschelde
Zierikzee heeft na Middelburg de meeste rijksmonumenten van Zeeland. Van de 557 rijksmonumenten in deze eens zeer welvarendee handelsstad, staan er vier in de Top 100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland; huis de Haene, de stadspoorten Noord- en Zuidhavenpoort, en het Stadhuis van Zierikzee.
Hiermee is Zierikzee, na Amsterdam, Den Haag en Maastricht, de stad met de meeste monumenten in deze Top 100.
Middelburg – Belangrijke VOC-stad
Middelburg is de hoofdstad van de provincie Zeeland. In de historische kern van deze handels- en vestingstad, die een belangrijke rol speelde in de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), en in het bijzonder in de West-Indische Compagnie (WIC) staan 1.099 rijksmonumenten, waaronder de Oostkerk die in de Top 100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland staat.
Sint Anna ter Muiden – Verschrompeld middeleeuws handelsstadje
Sint Anna ter Muiden is één van de kleinste steden van Nederland. Dit eens florerende handelsstadje is met haar 45 inwoners tegenwoordig flink kleiner dan in het verleden, toen het een een voorhaven van Brugge was.
De robuuste veertiende-eeuwse kerktoren en het centrale marktveld van Sint Anna ter Muiden herinneren nog aan de welvarende tijden van weleer.
Goes – Centrale handelsplaats op het voormalige eiland Zuid-Beveland
Goes is een eeuwenoude zeevaart- en handelsstad op het voormalige eiland Zuid-Beveland.
Het was de centrale handelsplaats voor de producten geproduceerd op de rest van het Eiland, in het bijzonder zout en meekrap (de grondstof voor een rode kleurstof voor de textielindustrie).
Veere – Stad rijk geworden door de handel met Schotland
Veere is een eeuwenoude handels- en vestingstad aan het Veerse Meer. De stad bezateeuwenlang het handelsmonopolie met Schotland. Veere is één van de kleinste steden van Zeeland en één van de kleinste vestingsteden van Nederland.
Binnen de Vesting Veere staan 124 rijksmonumenten, waaronder de het zeer fraaie laatgotische Stadhuis van Veere die in de Top 100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland staat.
Vlissingen – – Middeleeuwse handelsstad aan de Westerschelde
Hulst – Mooie vestingstad in Zeeuws-Vlaanderen
Hulst is één van oudste handelssteden van Nederland, die al in 1180 stadsrechten kreeg.
Deze belangrijke handelsstad werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog voorzien van moderne gebastioneerde vestingwerken, die nog grotendeels intact zijn. Hulst is dan ook één van de mooiste vestingsteden van Nederland.
Tholen – Vestingstad ter bescherming van het binnenvaartverkeer
Tholen is een middeleeuws handelsstadje aan de kust van het voormalige eiland Tholen. De stad werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog voorzien van gebastioneerde vestingwerken, die nog deels intact zijn.
Tholen was onderdeel van diverse verdedigingswerken ter bescherming van het in het verleden zeer belangrijke binnenvaartverkeer over de Eendracht, het water tussen het eiland Tholen en Noord-Brabant, dat later werd opgenomen in het Schelde-Rijnkanaal, nog altijd een zeer druk bevaren binnenvaartroute, zelfs de drukste van Europa.
Brouwershaven – Kleine vestingstad ter bescherming van het binnenvaartverkeer
Brouwershaven is een markt- en havenstadje aan de voormalige zeearm Grevelingen.
Het is één van de kleinste steden van Zeeland en één van de kleinste vestingsteden van Nederland.
Aardenburg – Handels- en vestingstadje in Zeeuws-Vlaanderen
Aardenburg is een middeleeuws stadje dat nog één intacte stadspoort bezit, de Westpoort.
De Sint-Bavokerk, die rond 1230 gebouwd is in de stijl van de Scheldegotiek, staat in de top-100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland.
Kloetinge – Kerkdorp naast het jachthuis van de ambachtsheer
Kloetinge is een kerkdorpje dat inmiddels vastgegroeid is aan Goes. Het dorpje is ontstaan rond een rechthoekig marktveld met ommuurde vaete (dorpsvijver) naast de dorpskerk.
Ten oosten van de dorpskern ligt buitenplaats Jachthuis Kloetinge, in 1871 gebouwd in opdracht van de ambtsheer van Kloetinge.
Sluis – Vestingstadje in Zeeuws-Vlaanderen
Sluis is een hHandels- en vestingstad, ontstaan aan het inmiddels dichtgeslibde zeearm het Zwin, de historische vaarweg naar Brugge.
Sluis nam de rol van Sint Anna ter Muiden als voorhaven van de middeleeuwse metropool Brugge over, nadat het Zwin aan de westzijde dichtslibde. Sluis is één van de kleinste steden van Zeeland. Tijdens de Tachtigjarige oorlog werd Sluis voorzien van moderne gebastioneerde vestingwerken, die nog altijd voor een groot deel intact zijn.
Dreischor – Vestingstadje in Zeeuws-Vlaanderen
Dreischor is een kerkringdorp op Schouwen-Duivenland. Dreischor is één van de weinig dorpen waar nog een gracht rond de kerk, en het voormalige kerkhof, aanwezig is.
Retranchement – Vestingdorp in het westen van Zeeuws-Vlaanderen
Retranchement is een dorp dat is ontstaan binnen een tijdens de Tachtigjarige Oorlog aangelegde grote, maanvormige, veldschans (een retranchement) op de noordoever van het later verzande Zwin. Binnen de langgerekte gebastioneerde vestingwallen, met oorspronkelijk aan elk uiteinde een fort, woonden eerst alleen soldaten maar dit legerkamp groeide later uit tot een dorp.
Wemeldinge – Kerkdorp aan de Oosterschelde
Wemeldinge is een dorp op Zuid-Beveland aan de Oosterschelde. De historische dorpskern bevind zich aan beide zijden van de, met leilinden beplante, brede Dorpsstraat. In het verlengde van deze oude dorpsdijk ligt de 10 meter hoge Vliedberg Wemeldinge, de motte van het voormalige kasteel Wemeldinge. Dit is de hoogste vliedberg van Zeeland met vlak ernaast, op een drie meter hoge vliedberg, de middeleeuwse dorpskerk.
Baarland – Kastelendorp bij de Oosterschelde
Baarland is een kastelendorp op Zuid-Beveland met achter de centraal gelegen kerk de restanten van Slot Baarland. Op de fundamenten van de ommuurde en van hoektorens voorziene, omgrachte voorburcht, bevind zich ht een tot landhuis getransformeerde koetshuis.
Tussen de kerk en de dorpsvijver (vaete) bevind zich een langgerekt marktveld. Westelijk van de dorpskern bevinden zich de restanten van een tweede kasteel, de omgrachte fundamenten van kasteel Hellenburg.
Noordgouwe – Kerkringdorp Schouwen-Duiveland
Noordgouwe is een kerkringdorp met, net als Dreischor, rond de centraal in het dorp staande dorpskerk en het voormalige kerkhof een intacte gracht met daaromheen woningen.
Nisse – Kerkringdorp Schouwen-Duiveland
Nisse is een dorp rond een rechthoekig markveld op Zuid-Beveland. Op de ene helft van het marktveld staat de dorpskerk met daar tegenover de dorpsvijver en dorpspomp.
In het verlengde van het onverharde dorpsplein bevinden zich achter de kerk de restanten (vliedberg, toegangshek, kasteelboerderij) van mottekasteel, en later buitenplaats, Hof ter Nisse.
Sint-Maartensdijk – Handelsstadje op het voormalige eiland Tholen
Sint-Maartensdijk is een markt- en havenstadje op Tholen, bij het voormalige Kasteel van Sint-Maartensdijk, waarvan nog een deel van de kasteelgracht resteert.
Het dorp lag aan zeegeul de Pluimpot, die het eiland Tholen in het verleden in tweeën deelde. Het zuidelijk van Sint-Maartensdijk gelegen natuurgebied de Pluimpot was onderdeel van deze, later afgedamde, zeegeul.
IJzendijke – Vestingstadje in Zeeuws-Vlaanderen
IJzendijke is een handels- en vestingstadje in Zeeuws-Vlaanderen en één van de kleinste steden van Zeeland.
Colijnsplaat – Vissersdorpje op Noord-Beveland
Colijnsplaat is een voormalig vissersdorp dat in 1598 is gesticht als havenplaats aan de Oosterschelde na inpoldering van de Oud-Noord-Bevelandpolder.
Dit voorstraatdorp bestaat uit kaarsrechte percelen aan beide zijden van de met linden beplante Voorstraat. Deze historische kern van Colijnsplaat ligt tussen de zeedijk, met zowel een binnendijkse als buitendijkse haven, en de kerk.
Borssele – Dorpje met ideale verhoudingen van de gulden snede
Borssele staat vooral bekend om de enige nog werkende kerncentrale van Nederland op het uiterste noordwesten van haar grondgebied. Wat veel onbekender is, is dat dit ontginningsdorp is opgezet volgens de ideale proporties van de Gulden Snede, de goddelijke proporties.
Borselle werd in 1616 s gesticht in de nieuwe polder Borssele, een droogmakerij van het verdronken eiland West-Borssele.
Het op de tekentafel ontworpen ontginningsdorp heeft, vergelijkbaar aan Elburg, een strak rechthoekig stratenpatroon. Het dorp ligt, vergelijkbaar aan Nisse, rond een groot rechthoekig groen dorpsplein met daarop aan de ene kant de kerk, en aan de andere kant een vaete, een drinkplaats voor het vee.
Ten noordoosten van de historische dorpskern bevind zich de 7 meter hoge motte (vliedberg) van het voormalige kasteel van Troye, het stamslot van de machtige heren van Borssele.
Burgh-Haamstede – Dubbeldorp bij kasteel en ringwalburcht
Burgh-Haamstede op Schouwen-Duiveland bestaat uit de aan elkaar gegroeide dorpen Haamstede.
Haamstede is een kasteeldorp ontstaan naast Slot Haamstede, het centrum één van de grootste landgoederen in Zeeland, en het dorp Burgh bij de Ringwalburcht Burgh.
Schuddebeurs – Buurtschap ingeklemd tussen buitenplaatsen
Schuddebeurs is een buurtschap tussen zes historische buitenplaatsen op Schouwen-Duiveland. Hier heeft de bodem lokaal een , zandige samenstelling waarop een klein, natuurlijk, bos aanwezig is.
In de zeventiende eeuw lieten regentenfamilies uit het nabijgelegen Zierikzee er hun buitenhuizen bouwen. Hiervan bestaan er nog verschillende, waaronder de deels voor het publiek toegankelijke historische buitenplaats Mon Plaisir.
Oostkapelle – Voorzieningencentrum voor buitenplaatsen in de binnenduinrand
Oostkapelle is een kerkringdorp bij de noordwestkust van Walcheren.
De binnenduinrand op haar grondgebied is onderdeel van buitenplaatsenzone ‘De Manteling van Walcheren’, met daarin vijf historische buitenplaatsen met daaromheen enkele van de grootste landgoederen van Zeeland, waaronder de landgoederen Overduin en Duinbeek.
