Overijssel was lang een gebied van jagers en verzamelaars gevolgd door de opkomst van de landbouw in het bijzonder langs de rivieren de Overijsselse Vecht en de Regge. De welvaart van deze provincie nam echter pas echt toe, nadat haar oudste steden, Deventer, Zwolle en Kampen, aan het eind van de middeleeuwen waren toegetreden tot het Hanzeverbond.
De ranglijst van woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Overijssel wordt dan ook aangevoerd door deze drie belangrijke Hanzesteden. Zij vormen niet alleen de top drie, ook bezitten deze drie steden samen 39% van het totale aantal rijksmonumenten in Overijssel.
De overige woonplaatsen in deze ranglijst hebben een aanzienlijk lagere monumentendichtheid dan deze drie IJsselsteden. Het zijn grotendeels lokale handels- en agrarische nederzettingen, waarvan de welvaart in het niet valt, en als gevolg daarvan ook het aantal monumentale gebouwen, bij die van de drie belangrijkste historische steden van Overijssel.
Maar dat wil zeker niet zeggen dat er tussen de overige tientallen historische steden, stadjes en dorpen geen mooie historische woonplaatsen zitten, waarbij de monumentendichtheid een goede maat is om de mooiste historische dorpen en steden van Overijssel te rangschikken.
Top 25 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Overijssel
- Kampen (1.967).
- Zwolle (1.538).
- Deventer (899).
- Steenwijk (665).
- Blokzijl (633).
- Ootmarsum (629).
- Hasselt (527).
- Vollenhove (434).
- Delden (343).
- Gramsbergen (300).
- Staphorst (256).
- Het Stift (200).
- Rouveen (191).
- Almelo (139)
- Giethoorn (112).
- Rheeze (106).
- Borne (104).
- Vilsteren (104).
- ‘t Lansink (90).
- Den Haller (69).
- Beerze (66).
- Oud-Avereest (51)
- Dwarsgracht (40).
- Diepenheim (40).
- Ommerschans (18).
De mooiste historische woonplaatsen van Overijssel zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak) in de historische woonkern van de plaats. Historische woonplaatsen zijn gehuchten, dorpen en steden waarvan de historische kern is erkend als beschermd stads- of dorpsgezicht, of plaatsen met bijzondere historische karakteristieken, zoals kasteelstadjes (Almelo, Delden en Diepenheim) of vestingsteden (Steenwijk, Ommerschans).
Kampen – Hanzestad aan de monding van de IJssel
Kampen was een belangrijke Hanzestad, zeer gunstig gelegen aan de monding van de IJssel in de Zuiderzee. Deze middeleeuse stad ademt nog altijd een historische sfeer uit, en haar binnenstad is één van de mooiste historische steden van Nederland.
Van haar bijna vijfhonderd rijksmonumenten, staat het 14e-eeuwse Stadhuis van Kampen bovendien in de Top 100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland.
Zwolle – Hanzestad aan de IJssel
Zwolle was, net als het vlakbij gelegen Kampen, een belangrijke Hanze- en vestingstad aan de IJssel. Zwolle is echter bovendien de hoofdstad van de provincie Overijssel.
Van de rond 350 rijksmonumenten, die in de binnenstad staan, staat de Sassenpoort bovendien in de Top 100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland.
Deventer – Eén van de oudste steden van Nederland
Deventer is één van de oudste steden van Nederland en heeft al voor 1123 stadsrechten gekregen. In deze stad aan de IJssel staat ook het oudste stenen woonhuis van Nederland, de Proosdij. Dit huis uit trachiet en tufsteen, werd rond 1140 werd gebouwd in opdracht van de leider van het kapittel van de Lebuïnuskerk, de proost.
Als belangrijke handelsstad was Deventer in de middeleeuwen omringd door een stadsmuur, waarvan op diverse plekken nog delen zichtbaar zijn. Deventer was tevens een belangrijke Hanzestad.
Tijdens de Tachtig jarige oorlog werd Deventer bovendien voorzien van gebastioneerde vestingwerken. Van deze moderne vestingwerken resteert de vestinggracht met daarin twee ravelijnen (versterkte eilandjes).
Van de ongeveer 500 rijksmonumenten binnen de vestinggracht van Deventer, staan de Lebuïnuskerk en het Stadhuis van Deventer in de Top 100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland.
Steenwijk – Vestingstad in noordwest Overijssel
Steenwijk is een handelsstad in het noordwesten van Overijssel. De stad dankt zijn naam aan de vele veldkeien die aan de voet van de omliggende ‘Stuwwal van Steenwijk’ gevonden werden. De veldkeien werden in Steenwijk verhandeld, dat via de Steenwijker Aa in verbinding stond met de Zuiderzee. De rivier begint ten zuiden van Vledder (Drenthe) waar twee beken zich samenvoegen. Steenwijk was dan ook een belangrijk lokaal handelscentrum voor het noorden van Overijssel en het zuidwesten van Drenthe. In de zestiende eeuw werd Steenwijk bovendien een belangrijk handelscentrum voor turf die in de laagveenmoerassen van het noordwesten van Overijssel gewonnen werd.
Daarnaast lag Steenwijk aan één van de weinige landroutes aan de westkant van het Oversticht naar Friesland, en was daarom ook strategisch belangrijk voor de bisschoppen van Utrecht. De stad was regelmatig onderwerp van strijd, en was al vroeg omwald en omgracht. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd Steenwijk voorzien van moderne gebastioneerde vestingwerken, waarvan nog restanten aanwezig zijn.
Grenzend aan de vestingwerken werd in 1899 de villa Rams Woerthe in de jugendstil-stijl gebouwd, met daarachter een groot landschappelijk park. Deze imposante fabrikantenvilla staat in de top-100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland.
Vollenhove – Havenstadje afgesloten van zee
Vollenhove was een havenstadje aan de voormalige Zuiderzee, dat na aanleg van de Noordoostpolder grotendeels van de zee is afgesloten.
Vollenhove is ontstaan bij het inmiddels verdwenen Kasteel Oldehuis, waarvan de slotgracht later is verbreed tot vissershaven, de huidige binnenhaven ‘Oude Haven’. Vollenhove is één van de kleinste steden van Overijssel.
Delden – Middeleeuws handelsstadje naast Landgoed Twickel
Delden is een middeleeuwse handelsnederzetting in Twente, die is ontstaan langs oude handelsroutes. De nederzetting, met centraal het marktplein en de kerk, kreeg in 1333 stadsrechten. Het stadje was omsloten door een ovaalvormige wal en gracht waarvan de omtrek nog zichtbaar is in het beloop van de Noorder- en de Zuiderhagen.
Nog geen 15 jaar nadat Delden stadsrechten had verkregen, kocht de Duitse edelman Herman van Twickelo, 300 meter noordoostelijk van het omwalde stadje een boerderij met landerijen. Hij liet er een omgrachte hofstede bouwen, dat later uitgroeide tot Kasteel Twickel. Dit kasteel werd uitgebouwd tot een luxeueze buitenplaats, dat in de top-100 van meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland staat. Kasteel Twickel is het centrum van Landgoed Twickel, één van de grootste landgoederen van Nederland. In de historische stadskern van Delden staan diverse (dienst-)woningen die tot Landgoed Twickel behoren, en herkenbaar zijn aan hun zwart-witte luiken.
Staphorst – Kilometers lang Lintdorp
Staphorst is een vier kilometer lang lintdorp, in het verlengde van het zuidwestelijk eraan grenzende Rouveen. De centrale Gemeenteweg was de ontginningsas van waaruit het omringende laagveenmoeras is ontgonnen. De bijna tweehonderd monumenten in dit dorp bestaan voor >95% uit naast, en soms ook achter, elkaar gelegen langgerekte boerderijen.
Het Stift – Kloosternederzetting voor adellijke dames
Het Stift is een klein middeleeuwse kloosternederzetting in het dorp Weerselo in Twente.
De adellijke huizen, kerk en overige woningen in dit gehucht liggen rond het rechthoekige kloosterhof met daarop de waterput van het voormalige klooster.
Rouveen – Kilometers lang ontginningsdorp
Rouveen is een zes kilometer lang lintdorp langs de Oude Rijksweg, in het verlengde van het noordoostelijk eraan grenzende Staphorst. De Oude Rijksweg vormde de ontginningsas van waaruit het omringende laagveenmoeras is ontgonnen. De meer dan honderd monumenten in dit dorp zijn, op de dorpskerk een woonhuis na, allemaal, naast elkaar gelegen, lange boerderijen.
Almelo -Kasteelstad in Twente
Almelo is een kasteelstadje dat is ontstaan als nederzetting bij de toenmalige havezate Almelo, het huidige Huis Almelo.
Het kasteelterrein grenst nog altijd in het historische centrum van Almelo, op slechts 200 meter van stadskerk de Grote Kerk.
Giethoorn – Vaardorp in moerasgebied De Wieden
Giethoorn is een ontginningsdorp in laagveenmoerasgebied De Wieden.
Dit vaardorp was eeuwenlang alleen over het water bereikbaar.
Rheeze – Brinkdorpje in het Vechtdal
Rheeze is een klein brinkdorp met diverse monumentale boerderijen rond één van de weinig nog resterende brinken in Overijssel. Bij veel van de boerderijen staan met roggestro vlechtwerk versierde houten schuren.
Borne – Brinkdorp en bakermat van de textielindustrie
Borne is van oorsprong een agrarisch brinkdorp aan de Bornse beek. Het dorp is de bakermat van de Twentse textielindustrie waardoor het dorp vanaf de achttiende eeuw flink is gegroeid.
De historische dorpskern van Borne, aan beide zijden van de Brinkstraat, met de Oude kerk, enkele (vakwerk-)boerderijen en imposante directeursvilla’s, is echter deels behouden.
Vilsteren – Dorpje gelegen op een groot particulier landgoed
Vilsteren ligtop de zuidoever van de Overijsselse Vecht. Het grondgebied van dit dorp is, sinds de verkoop van de markegronden en het ontstaan van Landgoed Vilsteren – één van de grootste landgoederen van Nederland – eigendom van, en is komen liggen op, dit landgoed.
De eigenaar van Landgoed Vilsteren liet vervolgens de middeleeuwse hofboerderij Vilsteren vervangen door een landhuis met bijgebouwen, en zo ontstond buitenplaats Vilsteren die het dorp omarmt.
’t Lansink – Fabrieksdorp voor medewerkers van machinefabriek Stork
’t Lansink is een fabrieksdorp dat is opgezet als tuindorp. De woningen staan in een parkachtige omgeving met centraal een grote vijver. Het dorp werd rond 1910 is aangelegd voor de werknemers van, de toen ernaast gelegen, machinefabriek Stork. Tuindorp ’t Lansink is tegenwoordig een buitenwijk van Hengelo.
Den Haller – Agrisch gehucht rond historische watermolen
Den Haller is een agrarisch gehucht dat bestaat uit enkele boerderijen en woningen rond watermolen Den Haller, vermoedelijk de oudste nog bestaande watermolen van Nederland.
Beerze – Agrisch gehucht langs de Overijsselse Vecht
Beerze is een klein agrarisch gehucht in het Vechtdal, dat ontstond bij de voormalige havezate Beerze, tegenwoordig landgoed Beerze. De nederzetting bestaat uit diverse clusters van rietgedekte-boerderijen met houten schuren langs de Beerzerweg.
Beerze ligt aan de rand van bolle esakkers en van Natura 2000 gebied Vecht- en Beneden-Regge. Diverse van de houten schuren zijn voorzien van decoraties van geknoopt stro.
Oud-Avereest – Kerkbuurtschap via kerkenpaden verbonden met omringende gehuchten
Oud-Avereest is een oud buurtschap in het Reestdal in het noorden van Overijssel. Het gehucht, dat bestaat uit een tiental woningen en boerderijen, is ontstaan rond een al in 1236 opgerichte kerk.
De Reestkerk was lange tijd de enige kerk in de wijde omgeving. Dit was ook het geval met de school van dit buurtschap. Oud-Avereest is dan ook met enkele smalle kerkepaden verbonden met omliggende gehuchten, zoals Den Huizen.
Dwarsgracht – Vaardorp volledig omringd door laagveenmoeras
Dwarsgracht is een dorp middenin Nationaal Park Weerribben-Wieden. Tot de aanleg in 1956 van de verharde weg in 1956 was het dorp alleen over het water bereikbaar, en ook tegenwoordig zijn de woningen ten westen van de centrale vaart slechts te voet of per boot bereikbaar.
Wil je meer weten over Dwarsgracht en wat er in dit vaardorp te zien en doen is? Lees dan dit artikel van DiscoverNL.
Ommerschans – Van veldschans tot strafkolonie
Ommerschans is een – voormalige – vesting rond de doorgaande weg zuidelijk van Balkbrug, in het noorden van Overijssel. Bij Balkbrug bevond zich de splitsing van de belangrijke landroutes van Ommen naar Leeuwarden, respectievelijk Groningen. Ter bescherming van deze weg was zuidelijk van Balkbrug een veldschans aangelegd.
Deze veldschans werd tijdens de Tachtigjarige Oorlog gemoderniseerd tot de gebastioneerde vesting Ommerschans. De Ommerschans was het laatste onderdeel van Linie van de Eems. Deze verdedigingslinie was tijdens de Tachtigjarige Oorlog aangelegd in het moerassengebied op de grens van Nederland en Duitsland, ter bescherming van Groningen, Friesland en Drenthe, en loopt van Bad Nieuweschans (GR) via het net over de Overijsselse grens gelegen Drentse vestingstad Coevorden, naar Ommerschans.
In 1819 werd door de Maatschappij van Weldadigheid middenin de, inmiddels verlaten militaire schans, een onvrije kolonie, een omgrachte kazerne rond een binnenplaats, voor bedelaars, landlopers en ‘onwilligen’ gebouwd. Deze werden gedwongen tewerk werden gesteld in de landbouw en turfwinning in de nabije omgeving.
Van deze bedelaarskolonie met in haar ‘hoogtijdagen’ wel 2.000 bewoners resteert, binnen de tot natuurgebied omgevormde vesting Ommerschans, slechts een groot deel van de vierkante omgrachting. Bij de zuidoostelijke punt van de vestinggracht bevinden zich o.a. de begraafplaats, pastoriewoning en dokterswoning van de Kolonie Ommerschans.
In 1894 werd tussen Balkbrug en Ommerschans het omgrachte Rijksopvoedingsgesticht Veldzicht gebouwd, tegenwoordig een tbs-kliniek. Hiervoor werden in Balkbrug, aan de Ommerweg en Boslaan, tevens een tiental fraaie dubbele dienstwoningen gebouwd. Grenzend aan de zuidoosthoek van de vierkante omgrachting rond de inrichting, werd voor de geneesheer-directeur directeurswoning ‘Erica’ gebouwd. Voor deze villa dient één van de zijden van de vierkante gracht rond de inrichting tevens als zichtas.
Wat is er te Zien en Doen in Ommerschans (Balkerweg bij 75, Vinkenbuurt)?
