Noord-Holland is de Nederlandse provincie met de meeste rijksmonumenten: 13.991. Deze provincie kent naast UNESCO werelderfgoed Amsterdam, de woonplaats met de meeste rijksmonumenten van Nederland, dan ook nog tientallen andere historische steden, stadjes en dorpen waar het is alsof je teruggaat in de tijd.
Veel van deze sfeervolle oude woonplaatsen hebben de status van beschermd dorps- of stadsgezicht, als erkenning van hun cultuurhistorische waarde. De monumentendichtheid is een goede maat om de mooiste historische dorpen en steden van Noord-Holland te rangschikken.
Top 25 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Noord-Holland
- Amsterdam (2.158)
- De Rijp (1.989)
- Velsen-Zuid (1.800)
- Haarlem (1.507)
- Hoorn (995)
- Weesp (932)
- Marken (869)
- Alkmaar (802)
- Edam (723)
- Enkhuizen (593)
- Durgerdam (564)
- Naarden (527)
- Monnickendam (384)
- Medemblik (367)
- Spaarndam (365)
- Ransdorp (365)
- Laren (308)
- Broek in Waterland (305)
- Muiden (287)
- Bergen (257)
- Egmond aan den Hoef (200)
- Den Hoorn (Texel) (190)
- Twisk (185)
- ‘s-Graveland (137)
- Zaandijk (136)
De mooiste historische woonplaatsen van Noord-Holland zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak) in de historische woonkern van de plaats. Historische woonplaatsen zijn dorpen en steden waarvan de historische woonkern erkend is als beschermd stads- of dorpsgezicht.
Het Verhaal van de mooiste historische dorpen en steden in Noord-Holland
Wat direct opvalt aan de ranglijst met 25 historische steden en dorpen met de hoogste monumentendichtheid van Noord-Holland, is de enorme variatie aan mooie oude woonplaatsen in deze provincie. Het zijn niet alleen de grote(-ere) handelssteden van de middeleeuwen en Gouden Eeuw (Amsterdam, Haarlem, Hoorn en Alkmaar) maar ook kleinere havenstadjes, waarvan er drie tot de kleinste steden van Noord-Holland behoren (Edam, Medemblik en Monnickendam). Daarnaast staan in deze ranglijst diverse eeuwenoude vissersdorpjes (Marken, De Rijp, Durgerdam), lintdorpen die ontstonden na de ontginning van het laagveenmoeras in deze provencie (Twisk, Ransdorp en ‘s-Graveland), strategisch gelegen vestingsteden die onderdeel waren van de Hollandse Waterlinies (Muiden, Naarden en Weesp), en dorpen die in de zeventiende eeuw tot bloei kwamen door de aanleg van buitenplaatsen (Velsen-Zuid, ‘s-Graveland), of uitgroeiden tot villadorp na de aanleg van de eerste spoorlijnen, zoals Laren.
Bovendien liggen deze mooie historische steden en dorpen verspreid door heel Noord-Holland. Ze liggen langs de kust van het IJsselmeer (de voormalige Zuiderzee), op Texel, het enige Noord-Hollandse waddeneiland, langs belangrijke historische handelsrivieren (o.a. Utrechtse Vecht en het Spaarne), in het uitgestrekte veenweidegebied ten noorden van Amsterdam en in de binnenduinrand langs de Hollandse Noordzeekust (Velsen-Zuid, Bergen Egmond aan den Hoef en Den Hoorn).
Bijzonder voor Noord-Holland is dat in een aantal van deze oude dorpen, in het bijzonder in de regio Waterland en langs het IJsselmeer, nog immer een groot aantal historische houten woonhuizen aanwezig zijn, zoals op Marken, in Durgerdam, Zaandijk en in Broek in Waterland.
De mooiste historische steden en dorpen van Noord-Holland
Amsterdam – Centrum van de Gouden Eeuw
Amsterdam is de hoofdstad van Nederland en een voormalige internationale zeehandelsstad aan het IJsselmeer.
Deze metropool uit de zeventiende eeuw is, met 7.480 rijksmonumenten, de woonplaats met veruit de meeste rijksmonumenten van Nederland. Hiervan staan er bijna 6300 binnen de grachtengordel van Amsterdam, het gebied van deze hoofdstad van Nederland dat op de UNESCO werelderfgoed lijst staat.
Wat is er te Zien en Doen in Amsterdam (Nieuwmarkt bij 4, Amsterdam).
De Rijp – Vissersdorp en handelscentrum op het voormalige Schermereiland
De Rijp (Regio Waterland) was tussen de zeventiende en negentiende eeuw een welvarend vissersdorp aan de dijk rond het voormalige Schermereiland, een eiland tussen de voormalige binnenzeeën De Beemster en De Schermer.
Wat is er te Zien en Doen in De Rijp (Kleine Dam bij 1, De Rijp).
Velsen-Zuid – Kerkdorp in de binnenduinrand
Velsen-Zuid (Regio Kennemerland) is een oud kerkdorp in de binnenduinrand, waar Willibrord één van de eerste kerken van Holland stichtte, een voorganger van de huidige Engelmunduskerk.
Nadat gefortuneerde Amsterdammers in de zeventiende eeuw er hun buitenplaatsen lieten bouwen, zoals de historische buitenplaatsen Beeckestijn, Velserbeek en Waterland, vestigden zich hoveniers, tuinlieden en ambachtslieden rondom de dorpskerk, en kwam het dorpje tot bloei.
Wat is er te Zien en Doen in Velsen-Zuid (Kerkplein bij 1, Velsen-Zuid).
Haarlem – Belangrijke zeventiende-eeuwse handelsstad aan het Spaarne
Haarlem (Regio Kennemerland) is de hoofdstad van de provincie Noord-Holland. Deze historische handelsstad was rond 1600 zelfs belangrijker dan Amsterdam.
In de Gouden Eeuw woonden en werkten er vele kunstschilders in deze stad, waaronder Frans Hals en Jacob van Ruisdael.
Wat is er te Zien en Doen in Haarlem (Damstraat bij 29, Haarlem).
Hoorn – Eeuwenlang een belangrijke internationale zeehavenstad aan het IJsselmeer
Hoorn (Regio West-Friesland) was al vanaf de middeleeuwen een belangrijke internationale handelsstad aan de voormalige Zuiderzee.
In 1602 werd er bovendien een kamer, een afdeling, van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) in de stad gevestigd.
Wat is er te Zien en Doen in Hoorn (Roode Steen bij 8, Hoorn).
Weesp- Vestingstad aan de Vecht
Weesp (Regio Gooi en Vechtstreek) is een vestingstad aan de in de middeleeuwen zeer belangrijke handelsrivier de Utrechtse Vecht.
Weesp werd later onderdeel werd van zowel de Oude- als de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Wat is er te Zien en Doen in Weesp (Nieuwstraat 31, Weesp).
Marken – Historisch vissersdorp op voormalig eiland in het IJsselmeer
Marken (Regio Waterland) is een historisch vissersdorp op een aantal terpen met daarop tientallen kleine houten vissershuisjes. Elke terp vormt een buurt of werve.
Marken ligt op een voormalig eiland in het IJsselmeer, en is sinds 1957 via een dijk met het vaste land verbonden.
Wat is er te Zien en Doen op Marken (Kruisbaakweg bij 2, Marken).
Alkmaar – Middeleeuwse handelsstad
Alkmaar (Regio Kennemerland) is een middeleeuwse handelsstad op de splitsing van een belangrijke landweg, over een strandwal parallel aan de Hollandse kust, en een vaarweg naar de voormalige binnenzee de Schermer.
Hier werden eeuwenlang de zuivelproducten geproduceerd in de omliggende veenweidegebieden verhandeld.
Wat is er te Zien en Doen in Alkmaar (Waagplein bij 2, Alkmaar).
Edam – Lokale handelscentrum aan het IJsselmeer
Edam (Regio Waterland) is een handelsstadje aan het IJsselmeer en één van de kleinste steden van Noord-Holland.
In dit middeleeuwse stadje werden eeuwenlang de zuivelproducten geproduceerd in haar achterland verhandeld.
Lees meer over Edam (Damplein bij 1, Edam).
Enkhuizen – Van vissersdorp naar belangrijke zeehandelsvaartstad
Enkhuizen (Regio West-Friesland). Welvarend middeleeuws vissersdorp aan het IJsselmeer, dat uitgroeide tot een belangrijke zeehandelsvaartsstad.
De stad werd rond 1500 uitgebreid en tevens voorzien van moderne gebastioneerde vestingwerken. Enkhuizen is één van de mooiste vestingsteden van Nederland.
Wat is er te Zien en Doen in Enkhuizen (Havenweg bij 2, Enkhuizen).
Durgerdam – Scheepvaart en visserijdorp aan de Zuiderzeedijk
Durgerdam (Regio Waterland). Historisch scheepvaart- en visserijdorp aan de Zuiderzeedijk nabij Amsterdam.
De historische kern van dit dorpje, dat tegenwoordig onderdeel is van Amsterdam, bestaat nog grotendeels uit houten woningen.
Wat is er te Zien en Doen in Durgerdam (Durgerdammerdijk bij 101, Amsterdam).
Naarden – Vestingstad langs het IJsselmeer
Naarden (Regio Gooi en Vechtstreek) is één van de mooiste vestingsteden van Nederland met dubbele omwalling op een in de late middeleeuwen belangrijke landroute tussen Amsterdam en het Duitse Achterland die parallel aan de voormalige Zuiderzee lag.
Ontdek en Beleef Naarden (Marktstraat bij 22, Naarden).
Medemblik – Strategisch aan het IJsselmeer gelegen middeleeuwse handelsstad
Medemblik (Regio West-Friesland) is een middeleeuws kasteel- en handelsstad in West-Friesland.
Het strategisch aan het IJsselmeer gelegen vestingstadje is één van de kleinste steden van Noord-Holland.
Lees meer over Medemblik (Oudevaartsgat bij 8, Medemblik).
Spaarndam – Dorp rond sluizen en dam in de monding van het Spaarne
Spaarndam (Regio Kennemerland) is een dorp ontstaan rond een in 1220 aangelegde dam met twee sluizen bij de monding van het Spaarne in het IJ.
De historische woonkern ligt rond de Kolk van één van de historische schutsluizen in de dam.
Wat is er te Zien en Doen in Spaarndam (Oostkolk bij 19, Spaarndam)?
Ransdorp – Lintdorp in het veenweidegebied van Amsterdam
Ransdorp (Regio Waterland) is een lintdorp aan beide zijden van haar dorpskerk aan veenriviertje ‘Achter Twiske’, in het veenweidegebied noordoostelijk van Amsterdam.
Wat is er te Zien en Doen in Ransdorp (Dorpsweg Ransdorp bij 59, Amsterdam)?
Laren – Van boerendorp tot forensendorp
Laren (Regio Gooi en Vechtstreek) is een brinkdorp bij de eens uitgestrekte Gooise Heide. Het boerendrop ontwikkelde zich vanaf 1882, na de aanleg van de Gooische tramlijn tussen Amsterdam en Laren, in een kunstenaars- en forensendorp voor rijke Amsterdammers met tientallen villa’s en tot woonboerderij omgebouwde historische boerderijen.
Wat is er te Zien en Doen in Laren (Brink bij 27, Laren).
Broek in Waterland – Van boerendorp tot renteniersdorp
Broek in Waterland (Regio Waterland) is sinds de middeleeuwen een lokaal handelsdorp op het kruispunt van diverse watergangen in het veenweidegebied Waterland.
Het dorp groeide in de Gouden Eeuw uit tot renteniersdorp, met vele statige houten woningen, voor bemiddelde Amsterdammers.
Wat is er te Zien en Doen in Boek in Waterland (Havenrak bij 1, Broek in Waterland).
Muiden – Vesting aan het IJsselmeer
Muiden (Regio Gooi en Vechtstreek). Vestingstad bij het Muiderslot aan de monding van, de in de middeleeuwen zeer belangrijke handelsrivier de Utrechtse Vecht, in het IJsselmeer.
Lees meer over Muiden (Vestingplein bij 1, Muiden).
Bergen – Kunstenaarsdorp in de binnenduinrand
Bergen is een oud kerkringdorp rond de Ruïnekerk, in de binnenduinrand van Kennemerland ten Noorden van Alkmaar. Op de locatie van de binnen de kerkring staan.
Bergen was eeuwenlang een agrarische nederzetting, totdat renteniers, forensen en kunstenaars de aantrekkelijke omgeving van Bergen ontdekten. Nadat in 1905 een tramverbinding tussen Bergen en Alkmaar was aangelegd, werd aan de Noordzeekust, de badplaats Bergen aan Zee gesticht. Niet veel later werd aan de zuidkant van Bergen villapark Meerwijk gesticht, en een tweede villapark ‘Westdorp’ naast de westelijk van de dorpskern van Bergen gelegen historische buitenplaats ’t Oude Hof’. Daarna ontwikkelde Bergen zich tot een belangrijk kunstenaarsdorp voor de zogeheten Bergense School, met in het dorp diverse atelierwoningen.
Egmond aan den Hoef – Kasteeldorp bij ruïne van Kasteel Egmond
Egmond aan den Hoef (Regio Kennemerland) is een kasteeldorp rond de restanten van Kasteel Egmond. Dit kasteel is rond 1170 gebouwd ter bescherming van de Sint-Adelbertabdij in Egmond-Binnen, de oudste, en in de middeleeuwen, de belangrijkste abdij van Holland.
Van Kasteel Egmond resteren de fundamenten van de omgrachte voor- en hoofdburcht, met buiten de kasteelgracht, de Slotkapel en diverse panden die oorspronkelijke als dienstgebouw bij het kasteel hoorden.
Wat is er te Zien en Doen in Egmond aan den Hoef (Slotweg bij 46, Egmond aan den Hoef)?
Den Hoorn – Boerendorp op Texel
Den Hoorn is het zuidelijkste dorp van Texel. Het ligt middenin een agrarisch gebied dat grenst aan de binnenduinrand van Nationaal Park Duinen van Texel. Het op een restant van een stuwwal gelegen Den Hoorn lag eens aan zee, maar werd na de inpoldering van diverse kwelders een agrarische nederzetting waar de bevolking haar geld verdiende met de schapenteelt.
Duinboeren lieten hun schapen in het duingebied rond het dorp grazen, tussen met tuunwallen afgescheiden akkers. De schapen overnachten in typisch Texelse schapenboeten, asymmetrische (halve) schuren gericht van de wind, waarvan zich er nog enkele in en rondom Den Hoorn bevinden. In het dorp staan bovendien enkele stolpboerderijtjes en tientallen kleine, veelal aaneengesloten, historische woninkjes.
Bijzonder is de net buiten de dorpskern gelegen hervormde kerk uit 1646 , met half ingebouwde witte toren.
Twisk – Lintdorp met mintgroen geverfde stolpboerderijen
Twisk (Regio West-Friesland) is een lintdorp op een smalle zandrug omgeven door vruchtbare akker- en weidegronden. Aan de centrale Dorpsweg met daarnaast de dorpssloot die overspannen is door vele bruggetjes, staan vele fraaie stolpboerderijen, vaak geschilderd in de voor de streek typische mintgroene kleuren. Twisk was één van de rijkste dorpen van West-Friesland en onderdeel van de Westfriese plattelandsstad ‘Stede Abbekerk’.
Wat is er te Zien en Doen in Twisk (Dorpsweg bij 121, Twisk)?
‘s-Graveland – Lintdorp ingeklemd tussen buitenplaatsen en de ‘s-Gravelandse Vaart
‘s-Graveland is een langerekt dorp. Hier woonden de bedienden en tuinlieden die werkten op de oostelijk van dit dorp, parallel aan elkaar gelegen buitenplaatsen.
Negen historische buitenplaatsen bedekken het grootste deel van het grondgebied van dit dorp, en ‘s-Graveland is dan ook één van de dorpen met de meeste buitenplaatsen van Nederland.
Zaandijk – Arbeidersdorp langs de Zaan
Zaandijk (Regio Zaanstreek) is een dorp aan de dijk langs de Zaan, een belangrijk vaarwater door één van de oudste industriegebieden van Europa, zoals nog steeds herkenbaar in de tegenover Zaandijk gelegen Zaanse Schans.
Wat is er te Zien en Doen in Zaandijk (Lagedijk bij 79, Zaandijk)?
