Limburg heeft ruim 5.000 rijksmonumenten, waarvan er dik 30% in Maastricht staan. Maar naast Maastricht kent Limburg vele tientallen andere historische steden, dorpen en gehuchten waar het is alsof je teruggaat in de tijd. De meeste van deze sfeervolle oude woonplaatsen hebben de status van beschermd dorps- of stadsgezicht, als erkenning van hun cultuurhistorische waarde. De monumentendichtheid is een goede maat om de mooiste historische dorpen en steden van Limburg te rangschikken.
Maastricht heeft veruit de hoogste monumentendichtheid. Net als deze oude stad aan de Maas, liggen ook de meeste andere mooie historische Limburgse woonplaatsen niet ver van de Maas, of aan één van de rivieren en beken die in de Maas uitmonden, waaronder Sittard, Thorn en Eijsden.
Het overgrote deel van de 25 mooiste historische woonplaatsen in Limburg liggen in Zuid-Limburg. Door de steile heuvels en rivierhellingen is hier veel van het kleinschalige cultuurlandschap bewaard gebleven. Bijzonder zijn de vele agrarische buurtschappen in het heuvellandschap in het zuidoosten van Limburg. Hier staan nog vele karakteristieke, deels witgepleisterde, vakwerkhuizen en vierkantshoeven rond een gesloten binnenplaats.
Top 25 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Limburg
- Maastricht (1.573)
- Sittard (1.140)
- Thorn (1.094)
- Eijsden (896)
- Vaals (676)
- Sint-Geertruid (536)
- Valkenburg (432)
- Wessem (426)
- Schaesberg (422)
- Diependal (364)
- Höfke (350)
- Roermond (333)
- Elsoo (330)
- Winthagen (300)
- Amstenrade (285)
- Oud-Lemiers (267)
- Noorbeek (267)
- Mamelis (261)
- Urmond (250)
- Sint Gerlach (217)
- Stevensweert (216)
- Griendtsveen (181)
- Raren (160)
- Oud-Valkenburg (136)
- Gasthuis (124)
De mooiste historische woonplaatsen van Limburg zijn gerangschikt op de monumentendichtheid in hun historische woonkern (aantalper 100 hectare landoppervlak). Historische woonplaatsen zijn gehuchten, dorpen en steden waarvan de historische kern de status van beschermd stads- of dorpsgezicht heeft en waar minimaal zes rijksmonumenten staan.
Het Verhaal van de mooiste historische dorpen en steden in Limburg
Limburg is de hoogstgelegen en minst vlakke provincie van Nederland. In deze lange smalle provincie liggen de meeste historische dorpen en steden in de rivierdalen, naast de rivier of op de flanken van het dal. Deze rivier is in veel gevallen de Maas, of aan één van haar zijrivieren en -beken. Deze historisch belangrijke handelsrivier stroomt meer dan 140 kilometer in de lengterichting door Limburg. En ook op de vruchtbare gronden van de vlakke Maasterrassen langs de Maas of op de Zuid-Limburgse heuvelplateaus tussen de diepe beekvalleien, bevinden zich een groot aantal van de mooie historische plaatsen van Limburg.
Twintig van de vijfentwintig mooiste historische woonplaatsen van Limburg liggen in Zuid-Limburg, waaronder diverse in het Limburgse heuvellandschap. Dit zijn veelal voor Zuid-Limburg typische gehuchten die bestaan uit groepjes woningen van (witgepleisterd) vakwerk of mergelsteen.
Wonderschoon zijn een tiental gehuchten langs de steile flanken van de Geul en haar zijbeken in de omgeving van Mechelen en Epen. Van deze agrarisch gehuchten hebben er negen de status van beschermd dorpsgezicht, waaronder Diependal en Höfke, twee van de mooiste historische plaatsen van Limburg. Maar ook tegen de steile randen van Maasterrassen liggen een aantal van de mooiste historische woonplaatsen in Limburg, zoals de kasteeldorpjes Eijsden en Elsloo.
Naast vakwerkwoningen, zijn ook vierkantshoeven typisch voor Limburg. Dit is een boerderij-type dat bestaat uit 2-4 vleugels rond een binnenhof. Dit kan zowel een gesloten binnenhof zijn, die is omringd door vier vleugels met een toegangspoort naar de straat, of een open binnenplaats, wanneer de hoeve slechts uit twee of drie vleugels bestaat en niet is afgesloten door een blinde muur van een naastliggend pand. Inrijpoorten naar de binnenplaatsen van de vierkantshoeven bepalen in diverse historische woonkernen dan ook het straatbeeld zoals in Noorbeek en Sint Geertruid.
Historische woonkernen van recenter datum zijn de Limburgse mijnkoloniën. Deze aan het begin van twintigste eeuw gebouwde arbeiderswijken in de regio Parkstad in Zuidoost-Limburg zijn lang niet altijd eenvoudig en saai zoals te zien is aan Schaesberg, één van de mooiste historische woonplaatsen in Limburg. In deze voormalige mijnkolonie zijn bijna alle honderd, veelal in de voor Nederland ongebruikelijke Lotharingse stijl gebouwde, woningen rijksmonument. Daarnaast hebben ook een tiental andere mijnkoloniën, zoals Lauradorp en Eikenderveld, de status van beschermd dorpsgezicht.
Van de vijf niet-Zuid-Limburgse historische woonplaatsen in de ranglijst van 25 woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Limburg, liggen er vier in Midden-Limburg; Roermond, Wessem, Thorn en Stevensweert. Noord-Limburg kent maar één historische woonplaats in deze ranglijst, het fraaie ontginningsdorp Griendtsveen in De Peel.
Het De mooiste historische steden en dorpen van Limburg
Maastricht – Oude handelsstad aan de Maas
Maastricht is één van de oudste steden, zo niet de oudste stad, van Nederland. Deze hoofdstad van de provincie Limburg is ontstaan bij de samenvloeiing van de Jeker en Maas.
Maastricht ontwikkelde zich al vroeg tot een belangrijke handelsstad. De historische stadskern van Maastricht heeft niet alleen de oogste monumentendichtheid van Limburg, er staan ruim 1.600 rijksmonumenten, meer dan 30% van alle rijksmonumenten van Limburg.
Sittard – Omwalde stad aan de Geleenbeek
Sittard is een middeleeuwse handelsstad ontstaan bij een doorwaadbare plaats in de Geleenbeek, onderdeel van een belangrijke landweg tussen Urmond en Gulik (Duits: Jülich). Hier stond een mottekasteel, waarvan de voorburcht uitgroeide tot de omwalde en omgrachte handelsnederzetting Sittard, die in 1243 stadsrechten kreeg.
Van de omwalling en stadsgrachten bestaat nog een aanzienlijk deel, en de Markt omringd door een tiental monumentale woningen vormt nog altijd het kloppende hart van deze stad.
Eijsden – Kasteelstadje op steile terrashelling
Eijsden is een marktstadje in Zuid-Limburg dat is gelegen aan de Maas en ligt tegen de steilrand van een vijf meter hoog Maasterras. Op de kade langs de Maas (het Bat) werden eeuwenlang landbouwproducten geproduceerd in Eijsdens’ achterland overgeladen op vrachtschepen.
Zuidelijk grenzend aan de historische kern van Eijsden, ligt Kasteel Eijsden, één van de honderd meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland en één van de mooiste historische buitenplaatsen van Nederland.
Vaals – Grensplaats op steile helling
Vaals een dorp dat is ontstaan bij een doorwaadbare plaats door de Selzerbeek, de huidige grens tussen Nederland en Duitsland. Dit Zuid-Limburgse kerkdorp ligt op de redelijk steile helling van de Vaalserberg, de hoogste berg van Nederland.
In het historische centrum van Vaals staan, rondom de op een kerkheuvel gebouwde dorpskerk, tientallen achttiende-eeuwse herenhuizen, en net buiten de historische kern bevind zich zelfs een historische buitenplaats, Schloss Blumenthal. Deze herinneren aan de tijd dat veel protestanten uit Aken naar Vaals vluchten en de lakenindustrie er tot grote bloei kwam.
Sint Geertruid – Agrarisch dorp op Zuid-Limburgs heuvelplateau
Sint Geertruid is een Agrarisch dorp op één van de Zuid-Limburgse heuvelplateaus.
Rond de op een kerkheuvel gebouwde dorpskerk van mergel, staan vele vierkantshoeven van vakwerk en/of mergel, met hun inrijpoorten naar de afgesloten binnenplaats aan de doorgaande weg. Ook in het buitengebied van Sint Geertruid bevinden zich enkele agrarische woonkernen, waaronder de historische buurtschappen Moerslag en Bruisterbosch.
Schaesberg – Mijnwerkerskolonie in Lotharingse stijl
Het dorp Schaesberg is grotendeels een voormalige mijnwerkerskolonie. De mijnkolonie Schaesberg werd tussen 1914 en 1918 gebouwd aan de westkant het het historische dorpje Schaesberg. Dit dorpje, rond de Sint-Petrus en Pauluskerk, was in de 17e-eeuw ontstaan tussen de kastelen Strijthagen en Schaesberg. Van Kasteel Schaesberg, het centrum van de heerlijkheid Schaesberg, resteren de omgrachte kasteelruïne en enkele bijgebouwen.
De mijnkolonie Schaesberg werd gebouwd voor de huisvesting van de mijnwerkers en gezinnen van de omliggende Oranje-Nassau mijnen. Deze mijnen waren onderdeel van een particulier mijnbedrijf, dat in 1908 was gekocht door een familie van staalfabrikanten uit Lotharingen. Dientengevolge werd de mijnkolonie Schaesberg gebouwd in de voor Nederland bijzondere Lotharingse stijl, met gevels van zowel rood metselwerk als witgepleisterde vlakken.
.Bijna alle honderd nog bestaande woningen van de mijnkolonie Schaesberg zijn rijksmonument en gebouwd in de voor Nederland unieke Lotharingse stijl. Schaesberg is één van de zeven tot Landgraaf aan elkaar vastgegroeide dorpen in het noordoosten van Zuid-Limburg.
Diependal – Buurtschap met vakwerkhuizen in vallei langs de Geul
Diependal is een buurtschap met 35 inwoners ten zuiden van Epen. In dit agrarisch buurtschap aan de Diependalseweg, in de vallei van de Fröschebron, een zijbeek van de Geul, bevinden zich een tiental monumentale woningen en schuren van vakwerk, met al dan niet wit gekalkte lemen wanden.
Höfke – Buurtschap met vakwerkhoeven en watermolen aan de Geul
Höfke is een buurtschap met ongeveer 25 inwoners ten zuidwesten van Mechelen. In dit agrarisch buurtschap bij de monding van het beekje de Landeus in de Geul, staan vijf haakvormige vakwerkboerderijen tussen hoogstamboomgaarden.
Aan de Geul staat watermolen ‘Bovenste Molen’. Deze middenslagmolen bevind zich op een locatie waar al sinds de 13e eeuw een watermolen staat. Zevenhonder meter ten noorden ervan, in Mechelen, staat stroomafwaarts watermolen de ‘Onderste Molen of Commandeursmolen.
Roermond – Hanzestad aan de Maas
Roermond is een belangrijke middeleeuwse handels-, en zelfs Hanzestad, en vanaf 1547 hoofdplaats van Opper-Gelre.
Roermond is ontstaan op een hoogte bij de monding van de Roer in de Maas.
Elsloo – Voormalig kasteeldorp op de steile rand van een hoog Maasterras
Elsloo is een dorp langs de Maas bij het voormalige Kasteel Elsloo. Door de veranderende loop van de Maas, kwam het oorspronkelijk in het dal langs de Maas gelegen dorp, net als het kasteel, steeds hoger op de helling van het hier langs de Maas gelegen plateau van Schimmert te liggen.
De oude dorpskern bevind zich aan beide zijden van de Dorpsstraat die langs het kasteelpark recht de plateauhelling oploopt, en de parallel aan de Maas lopende straat ‘Op de Berg’.
Nadat Kasteel Elsloo in de negentiende eeuw door brand was verwoest, werd een aan de voet van het plateaugelegen complex van dienstgebouwen, verbouwd tot ‘kasteel’, de kern van de historische buitenplaats Kasteel Elsloo. Het kasteelpark met vijver en de historische toegangspoort tot het voormalige kasteel bevinden zich tegen de helling en op het plateau.
Winthagen – Buurtschap in smalle diepe vallei met hoeven van Kunradersteen
Winthagen is een buurtschap zuidelijk van Kunrade met 75 inwoners. Het ligt in een smalle, dertig meter diepe vallei tussen twee plateaus in het Zuid-Limburger heuvellandschap. De buurtschap is ontstaan bij de al in 1448 vermelde Winthagerhof, het (bestuurs-)centrum van een gebied (leen) dat door de heren van Valkenburg verpacht was. Op deze vierkantshoeve rond een binnenplaats n werden de (in natura) pachtopbrengsten en belastingen van hun omliggende landerijen verzameld.
In Winthagen staan zes monumentale vierkantshoeven en een kapel, die goeddeels zijn opgetrokken uit Kunradersteen, een geelgrijze kalksteen die harder is dan mergel. De kunradarsteen werd gewonnen in lokale skalksteengroeven. Nog altijd bevind zich in de buurtschap een kalkoven met daarachter de kalksteengroeve, die echter niet meer in gebruik zijn.
Amstenrade – Kasteeldorp in het Limburgse heuvellandschap
Amstenrade is een kasteeldorp in een droogdal in het Zuid-Limburgse heuvellandschap.
De historische dorpskern ligt naast het bijzonder fraaie Zuid-Limburgse Kasteel Amstenrade, centrum van één van de grootste landgoederen van Limburg.
Oud-Lemiers – Dorpje bij kapel en doorwaadbare plaats
Oud-Lemiers is een buurtschap rond de elfde-eeuwse Sint-Catharinakapel bij een doorwaadbare plaats door Selzerbeek, de huidige grens tussen Nederland en Duitsland.
In dit Zuid-Limburgse buurtschap, vijfhonderd meter zuidelijk van de historische buitenplaats Kasteel Lemiers, staan diverse vakwerkhoeves en -huizen.
Noorbeek – Lokaal handelscentrum op vruchtbaar heuvelplateau in Zuid-Limburg
Noorbeek is een kerkdorp en eeuwenoud lokaal handelscentrum op één van de Zuid-Limburgse heuvelplateaus.
Centraal in de historische dorpskern van Noorbeek bevinden zich; (i) de hooggelegen, uit mergel opgetrokken elfde-eeuwse dorpskerk, (ii) vierkantshoeven, al dan niet in vakwerkstijl, met aan de doorgaande weg inrijpoorten die de binnenplaats afsluiten, en (iii) diverse monumentale herenhuizen.
Mamelis – Buurtschap bij Hoeve Mamelis aan de oude weg van Maastricht naar Aken
Mamelis is een buurtschap in Lemiers met 65 inwoners in het Selzerbeekdal. Deze woonkern bij de Duitse grens is ontstaan bij een al in 1392 genoemde hoeve, op de plaats van de huidige Hoeve Mamelis. Deze grote vierkantshoeve ligt aan de oude weg van Maastricht naar Aken en bestaat uit vier vleugels rond een gesloten binnenplaats. In de buurtschap staan vijf monumentale vakwerkwoningen met binnenplaats en een, tegenwoordig ontmantelde, watermolen aan de Selzerbeek.
Vijfhonderd meter noordelijk van de woonkern is in 1921, op een beboste helling uitkijkend over het Selzerbeekdal, het abdijcomplex Sint-Benedictusberg met middeleeuwse en Moorse kenmerken gebouwd, dat bestaat uit een vierkante kloosterhof met twee imposante ronde hoektorens.
Sint Gerlach – Pelgrimsoord aan de Geul
Sint Gerlach is een buurtschap bij kasteel-kloostercomplex Sint Gerlach, dat is vastgegroeid aan het kerkdorp Houthem. De nederzetting ontstond na de dood van de, later heilig verklaarde, kluizenaar Gerlachus van Houthem in 1165. Toen werden zijn kluis (i.e. zeer kleine, afgezonderde woning) en de nabijgelegen Gerlachusbron een bedevaartsoord waar in de eeuw erna een religieus centrum met kloostercomplex ontstond. Ten noorden ervan ontstond een buurtschap met verschillende monumentale vierkantshoeven van mergel.
In de achtiende eeuw werd één van de vleugels van het kloostercomplexverbouwd tot een Château en de andere vleugels tot boerenhoeve. De kloosterkerk werd als dorpskerk in gebruik genomen. De kerk met voor Nederland unieke frescoschilderingen behoort tot de 100 meest bijzondere rijksmonumenten van Nederland.
Stevensweert – Vestingdorp aan de Maas
Stevensweert is een dorp dat is ontstaan op een vrij groot voormalig riviereiland tussen twee armen van de Maas. De nederzetting ontstond rond een 12e-eeuwse woontoren, Kasteel Stevensweert, dat in 1503 eigendom werd van de machtige graven van den Bergh.
Vanwege haar strategische locatie, aan een landweg tussen Brabant en Gelre bij de oversteek van de Maas, lieten de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog rondom kasteel en kerk, een gebastioneerde zevenhoekige vesting aanleggen. De vesting was ontworpen volgens geometrische idealen, met vanuit elk bastion een straat geprojecteerd op het centrum van de vesting, bij een hoek van de Markt.
Kasteel Stevensweert werd gedurende de Tachtigjarige Oorlog verwoest, maar de resten van een ronde hoektoren van Kasteel Stevensweert zijn nog zichtbaar zijn in de zijkant van het gouvernementshuis uit 1732 aan het Jan van Steffeswertplein in het centrum van Stevensweert. Het gouvernementshuis was de woning van de vestingcommandant.
Na het inwerking treden van de Vestingwet van 1874, werd de Vesting Stevensweert grotendeels ontmanteld. Er resteert slechts een klein deel van de vestingwerken noordelijk van de historische kern, maar de radiale aanleg van de vesting is nog altijd goed zichtbaar in haar stratenpatroon. Veel van de monumentale woonhuizen in Stevensweert hebben een 19e-eeuws aanzien maar bezitten een 17e-eeuwse kern.
Griendstveen – Ontginningsdorp in De Peel
Griendtsveen is een dorp in Noord-Limburg, die is ontstaan tijdens de turfwinning in de Peel. Het ontginningsdorp ligt tussen diverse kanalen, vaarten en sloten met daarover ophaalbruggetjes.
Centraal in deze veenkolonie ligt de door grachten omgeven Villa Spagnum, gebouwd voor de particuliere directeur-eigenaren van de veenontginningsmaatschappij, de familie Van de Griendt. Rond deze villa staan een aantal fraaie woningen voor het hogere personeel, met daar weer buiten de woningen voor de arbeiders.
Raren – Buurtschap bij Kasteel Vaalsbroek
Raren is een buurtschap in de het glooiende heuvellandschap in het buitengebied van Vaals.
In Raren staan een tiental monumentale vakwerkhuizen & -hoeven. De buurtschap ligt naast de historische buitenplaats Kasteel Vaalsbroek en vlakbij het eens door een watermolen aangedreven historische fabriekscomplex de Frankenhofmolen.
Oud-Valkenburg – Kerkdorp bij twee kastelen
Oud-Valkenburg is een kerkdorp aan de Geul met naast bij de elfde-eeuwse dorpskerk, twee naast elkaar gelegen historische buitenplaatsen; Kasteel Genhoes en Kasteel Schaloen.
Aan de andere oever van de Geul ligt het hellingbos Schaelsbergerbos met daarin een kluizenarij met kapelletje.
Gasthuis – Historische rustplaats langs heerweg met hoeven en buitenplaatsen
Gasthuis is een buurtschap in het buitengebied van Bemelen, op één van de Zuid-Limburgse heuvelplateaus. Dit buurtschap ligt aan de Oude Akerweg, een Romeinse heerbaan annex pelgrimsroute tussen Maastricht en Aken. Het gehucht is waarschijnlijk ontstaan rond een rustplaats voor reizigers over deze weg, een zogenaamd gastenhuis.
Tegenwoordig wordt de buurtschap gedomineerd door historische buitenplaats ’t Gasthuis, een grote vierkantshoeve rond een gesloten binnenplaats, met in één van de vleugels een kapel, en een ommuurde parktuin direct langs de voormalige heerbaan. Dit buitenhuis is door middel van tuinmuren verbonden met diverse andere, kleinere, buitenhuizen en vierkantshoeven. Centraal in het buurtschap bevind zich een zwengelput, een waterput waar middels een katrol water naar boven werd gehaald voordat Gasthuis was aangesloten op de waterleiding.
