Gelderland heeft, na Noord- en Zuid-Holland, het grootste aantal rijksmonumenten van Nederland. Deze provincie kent dan ook tientallen historische steden, dorpen en gehuchten waar het is alsof je teruggaat in de tijd. De meeste van deze sfeervolle oude woonplaatsen hebben de status van beschermd dorps- of stadsgezicht, als erkenning van hun cultuurhistorische waarde. De monumentendichtheid in de historische woonkern is een goede maat om de mooiste historische dorpen en steden van Gelderland te rangschikken.
Veel van de mooiste historische dorpen en steden in Gelderland liggen langs de belangrijke historische vaarwegen, zoals de Waal, IJssel, Oude IJssel, Maas en Linge maar ook langs het IJsselmeer. Op strategische locaties stonden daar kastelen, waar nederzetting bij ontstonden. In diverse gevallen groeiden deze handelsnederzettingen later uit tot (vesting-)steden.
Top 25 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Gelderland
- Elburg (3.578).
- Buren (1.800).
- Hattem (1.240).
- Zutphen (961).
- Zaltbommel (917).
- Culemborg (858).
- Batenburg (857).
- Doesburg (691)
- Harderwijk (596).
- Bronkhorst (554).
- Nijmegen (373).
- Laag-Keppel (254).
- Bredevoort (196).
- Beusichem (193).
- Acquoy (141).
- Neerijnen (140).
- Aalten (139).
- Dieren (133).
- Mallem (105).
- Nederhemert-Zuid (100).
- Heerewaarden (93).
- Hummelo (88).
- Ubbergen (86).
- Gelselaar (74).
- Beesd (66).
De mooiste historische woonplaatsen van Gelderland zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak) in de historische woonkern van de plaats. Historische woonplaatsen zijn gehuchten, dorpen en steden waarvan de historische woonkern is erkend als beschermd stads- of dorpsgezicht.
De mooiste historische steden en dorpen van Gelderland
Elburg – Vestingstad aan het IJsselmeer
De Hanzestad Elburg is een is een vestingstad die in de middeleeuwen aan de tekentafel ontworpen is als ideaalstad volgens de dimensies van de Gulden Snede, de goddelijke proporties.
Elburg is de stad met de hoogste monumentendichtheid van Nederland heeft, en tevens één van de kleinste en mooiste vestingsteden van Nederland.
Buren – Kasteelstadje in de Betuwe
Buren is één van de kleinste steden van Gelderland. Het stadje ligt langs het riviertje de Korne, en is nog steeds grotendeels omgracht en ommuurd/omwald.
In deze vestingwerken bevinden zich een landpoort en twee restanten van poorten die toegang geven tot de Korne. Het stadje ontstond naast Kasteel Buren, in de middeleeuwen één van de grootste kastelen van Nederland, waarvan nog slechts de omgrachte kasteelplaats resteert.
Hattem – Hanzestad aan de IJssel
De historische stadskern van Hanzestad Hattem is nog grotendeels omringd door de stadsgracht met daarnaast restanten van de stadsmuur en de bijzonder fraaie stadspoort Dijkpoort.
Binnen de vestingwerken bevinden zich rond de centraal gelegen markt diverse historische gebouwen, waaronder de Grote kerk en het stadhuis. Net buiten de woonkern van Hattem, ligt de historische buitenplaats Molecaten.
Zutphen – Oude handels- en bestuursstad aan de IJssel
Hanzestad Zutphen ontstond op een rivierduin langs de IJssel, en was al vroeg een belangrijke bestuursstad. Het was de zetel van het Graafschap Zutphen, dat later opging in het Graafschap Gelre. Ter bescherming tegen Vikingaanvallen werd Zutphen aan de einde van de negende eeuw omringd door een ronde ringwal. Door deze bescherming vestigden zich er vele kooplieden.
Zo groeide Zutphen uit tot een belangrijke handelsstad die lid was van het Hanzeverbond. Later werd de ringwal omgeven door moderne gebastioneerde vestingwerken en werd de stad tegelijkertijd uitgebreid. In de oude stadskern van Zutphen, met haar smalle straatjes, staan bijna 400 rijksmonumenten, waaronder de Sint-Walburgiskerk met Librije, de Wijnhuistoren en de Berkelpoort..
Culemborg – Handelsstadje aan de Lek
Culemborg is een voormalige kasteelstad en hoofdstad van het gewezen Graafschap Culemborg in de Betuwe. Haar historische stadskernen zijn nog grotendeels omgracht, inclusief de veertiende-eeuwse stadsuitbreiding Nieuwstad. De oudste van de twee stadskernen is nog deels ommuurd en via de stadspoort Binnenpoort verbonden met stadskern Nieuwstad.
Batenburg – Kasteelstadje aan de Maas
Batenburg is een voormalig vestingstadje ontstaan op een terp langs de Maas bij Kasteel Batenburg, waarvan de bijzonder fraaie ruïne resteert. Batenburg is één van de kleinste steden van Nederland.
Doesburg – Vestingstad aan de IJssel
Historische handelsstad bij de samenvloeiing van de Oude IJssel en de IJssel.
Bronkhorst – Klein stadje op rivierduin langs de IJssel
Bronkhorst is één van de kleinste steden van Nederland. Het is ontstaan vanuit de voorburcht van mottekasteel Bronkhorst, waarvan de 6 meter hoge motte nog altijd naast dit stadje ligt.
Laag-Keppel – Kasteelstadje op riviereiland
Laag-Keppel, één van de kleinste steden van Nederland naast Kasteel Keppel, gelegen op een riviereiland tussen twee armen van de Oude IJssel.
Bredevoort – Borgmannenstadje in de Achterhoek
Voormalig vestingstadje ontstaan bij het inmiddels verdwenen Kasteel Bredevoort aan de kruising van twee historisch landwegen. Bredevoort is één van de kleinste vestingsteden van Nederland en één van de kleinste steden van Gelderland.
Beusichem – Marktnederzetting aan de Lek
Beusichem is ontstaan op de zuidelijke oeverwal langs rivier De Zoel, een vrijwel verdwenen zijrivier van de Linge. In het langgerekte dorp sluiten twee historische wegen op de oeverwal, de Molenweg en de Beneden Molenweg, vorksgewijs op elkaar aan. Bij deze aansluiting ligt het door bomen omzoomde historische dorpsplein, één van de belangrijkste dorpspleinen van de Betuwe. Op dit marktplein wordt al sinds 1461 jaarlijks een grote paardenmarkt wordt gehouden, die eeuwenlang ook tal van buitenlanders trok.
Aan het rechthoekige dorpsplein, de ‘Markt’, ligt de middeleeuwse dorpskerk. Het plein wordt begrensd door een vrijwel aaneengesloten bebouwing van een tiental monumentale herenhuizen, T-boerderijen en woningen, die met hun voorgevels aan het dorpsplein liggen.
•
Acquoy – Dijkdorp langs de Linge
Acquoy is een klein dorpje langs de rivierdijk van een dode zijarm van de Linge.
De robuuste vijftiende-eeuwse toren van dorpskerk is scheefgezakt wordt wordt daarom wel vergeleken met de toren van Pisa. Frapant is dat aan de voet van deze oude toren een graf ligt waarin ene mevrouw Pisa begraven ligt.
Neerijnen – Kasteeldorp aan de Waal
Neerijnen is een klein kasteeldorpje in de Betuwe, en is gelegen aan de Waal naast Kasteel Neerijnen.
Het parkbos van het omgrachte kasteel Neerijnen vormt al eeuwenlang een eenheid met die van het, stroomafwaarts gelegen, Kasteel Waardenburg, het Landgoed Waardenburg en Neerijnen, dat het dorpje omarmd.
Aalten – Marktnederzetting in de Achterhoek
Aalten ligt op een bultig hoogterras, op een locatie waar miljoenen jaren geleden de zee nog stroomde. De historische kern van Aalten wordt nog altijd gekarakteriseerd door haar vele hoogteverschillen. Zuidelijk van de centraal gelegen Markt, bevind zich de Oude-Helenakerk zelfs op een terras tegen één van de vele hellingen.
Het centraal gelegen langwerpige marktplein is omringd door een tiental, bescheiden, herenhuizen annex akkerburgerhuizen, die oorspronkelijk ook een agrarische functie hadden. Zuidelijk van de historische dorpskern stroomt het riviertje de Boven-Slinge, die 20 kilometer stroomafwaarts in de Oude-IJssel uitmond.
Dieren – Villadorp tussen IJssel en Veluwezoom
Het is ontstaan als een agrarisch dorp aan de voet van Nationaal Park Veluwezoom. Het lag naast het Hof te Dieren, in de zeventiende en achttiende eeuw een jachtlandgoed van de Oranjes, grotendeels gelegen in de bossen van de Veluwezoom. Dieren was eeuwenlang een vrij klein dorp, maar nadat het negentiende eeuw werd ontsloten door de komst van een spoor- en een tramlijn, groeide het uit tot een forensendorp, met In de historische dorpskern tientallen villa’s.
Het landhuis op landgoed Hof te Dieren werd tijdens de tweede Wereldoorlog vernield en is niet herbouwd. Het tegenwoordig ongeveer 1.000 hectare grote landgoed Hof te Dieren, met daarop nog restanten van het in landschappelijke stijl aangelegde parkbos en het grootse Sterrenbos, waar op de Carolinaberg maar liefst veertien beukenlanen samenkomen. Hof te Dieren is één van de grootste landgoederen van Nederland en eigendom van de Stichting Twickel en onderdeel van Nationaal Park Veluwezoom.
Mallem – Gehucht bij watermolen in de Achterhoek
Mallem is een gehucht nabij de Mallumse molen, noordoostelijk gelegen van Eibergen. Deze watermolen, met het naastgelegen molenaarshuis (muldershuis), ligt aan een oude rivierarm van de Berkel, tegenwoordig Mallumse Molentak geheten. Het eeuwenoude complex was eigendom van het ‘Hof te Mallem’, waarvan nog slechts de slotgracht, rond een rechthoekige kasteelplaats vierhonderd meter noordelijk van de Mallumse Molen, resteert.
Deze watermolen was een banmolen en boeren in de heerlijkheid Mallem waren verplicht om hun koren hier te laten malen. De Berkel vormde eeuwenlang een belangrijke scheepvaartroute tussen Zutphen en Vreden (D). In een omleidingstak van de oude Berkel rond de watermolen, bevind zich is een schutsluis voor de Berkelscheepvaart. Met De Berkelsluis kan een hoogteverschil van ruim twee meter worden overbrugd. Dit alles om de Berkel bevaarbaar te houden.
Nederhemert-Zuid – Afgesplitst kasteeldorp door verlegging van de Maas
Nederhemert-Zuid is een kasteeldorp bij Kasteel Nederhemert in de Bommelerwaard.
Het kleine dorpje ontstond nadat door een middeleeuwse verlegging van de loop van de Maas, het dorp Nederhemert in tweeën werd gesplitst in Nederhemert-Zuid en -Noord.
Heerewaarden – Dorpje op hoge oeverwal tussen Maas en Waal
Heerewaarden is een dorpje in het zuidoosten van Gelderland. Deze havenplaats bevind zich op een ruim zes meter hoge, brede oeverwal langs de Maas.
De Maas stroomt bij Heerewaarden op nog geen 1200 meter van de noordelijk ervan stromende Waal.
Hummelo – Esdorp aan Hessenweg
Hummelo is een esdorp ontstaan op een rivierduin ten noorden van de Oude IJssel. Dit lintdorp met diverse historische boerderijen in de dorpskern, dat ligt ingeklemd tussen de landgoederen Keppel en Enghuizen.
De nederzetting, ligt noordelijk van een oude Hessenweg, een middeleeuwse landweg, die midden in het dorp aftakte (Dorpsstraat) naar Zutphen. Bij deze kruising liggen al eeuwenlang een kerk en een herberg.
Ubbergen – Villadorp op steile helling van een stuwwal
Ubbergen is een villadorp oostelijk van Nijmegen, dat in de negentiende werd gebouwd op het terrein van het voormalige kasteel Ubbergen.
Het dorp ligt op een steile helling, op de grens van de uiterwaarden van de Waal en de stuwwal tussen Nijmegen en Kleef. Hier zijn enkele fraaie landhuizen gebouwd.
Gelselaar – Brinkdorp met kerk volledig omsloten door boerderijen
Gelselaar is een brinkdorp op de grens van de Achterhoek (Gelderland) en Twente (Overijssel). Naast de dorpsbrink staat op een kleine brink de dorpskerk, die volledig is omsloten door boerderijen. Deze zijn met het woongedeelte naar de kerk gericht, en de stalopening ligt aan de omliggende straat.
De kerk is slechts bereikbaar door vier smalle kerkepaden die tussen de boerderijen liggen.
Beesd – Kasteeldorp langs de Linge
Beesd is een langgestrekt dorp langs de Linge. Haar hoofstraat (Voorstraat) is voorzien van een dubbele rij geschoren lindebomen, met daarachter tientallen, monumentale, dwarshuizen, veelal voorhuizen van T-boerderijen.
In Beesd stonden ooit drie kastelen. Deze zijn allen verdwenen, maar er resteren nog een bijgebouw van kasteel Huis te Beest, de op een huisterp staande imposante boerderij Hooghuis met ernaast een monumentale schuur, en een restant van de omgrachte motte van kasteel Wolfswaard.
Tegenwoordig wordt ongeveer de helft van het grondgebied van Beesd ingenomen door het ruim 900 hectare grootte Landgoed Heerlijkheid Mariënwaerdt met als centrum de historisch buitenplaats Mariënwaerdt, dat oostelijk van de dopskern van Beesd ligt.
