Friesland is, na Drenthe, de provincie met de laagste bevolkingsdichtheid van Nederland. Toch kent het tientallen historische dorpjes en stadjes waar het is alsof je teruggaat in de tijd. Bijzonder is dat veel van de mooiste historische handelsnederzettingen nog altijd diverse grachten en vaarwegen in hun oude woonkern hebben. Transport over water was tot in de negentiende eeuw veel belangrijker dan transport over land in deze waterrijke provincie.
De meeste van hun sfeervolle historische woonkernen hebben de status van beschermd dorps- of stadsgezicht, als erkenning van hun cultuurhistorische waarde. De monumentendichtheid is een goede maat is om de mooiste historische dorpen en steden van Friesland te rangschikken. In de ranglijst met de vijfentwintig mooiste historische dorpen en steden van Friesland bevinden zich de meeste Friese Elfsteden, maar ook enkele vlekken, dorpen met stedelijke kenmerken zonder stadsrechten.
Top 25 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Friesland
- Harlingen (1.526).
- Leeuwarden (1.397).
- Dokkum (983).
- Balk (975).
- Franeker (972).
- Nes (900). Dorpje op Ameland.
- Oost-Vlieland (755).
- Bolsward (728).
- Sneek (723).
- Kollum (708)
- Rien (667).
- Poppingawier (552) Klein terpdorpje in Zuidwest Friesland, dat via een dorpsvaart verbonden is met Sneek.
- Hollum (538).
- Woudsend (479).
- Moddergat (447). Voormalig vissersdorp onderaan de zeedijk langs de Waddenzee.
- Heeg (426)
- Workum (415). Elfstedenstad en historische havenstad aan het IJsselmeer.
- Ferwerd (412). Terpdorp op de op twee na hoogste terp van Nederland.
- Warga (412).
- Langweer (400).
- Sloten (392). Elfstedenstad en kleinste vestingstad van Nederland.
- Mantgum (386).
- Ee (346).
- Grouw (344).
- Oldeboorn (323). Historisch dorp tussen Leeuwarden en Heerenveen, aan beide zijden van de centraal door het dorp stromende rivier de Boorne.
De mooiste historische woonplaatsen van Friesland zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak) in de historische woonkern van de plaats. Historische woonplaatsen zijn dorpen en steden waarvan de historische kern erkend is als beschermd stads- of dorpsgezicht.
Het Verhaal van de mooiste historische dorpen en steden van Friesland
Wat direct opvalt aan de ranglijst met 25 mooiste historische steden en dorpen van Friesland, is dat ze veelal aan doorgaande vaarwegen liggen, zowel langs de eens goed bevaarbare getijdegeulen en rivieren, als langs de zeeën die aan Friesland grensden; de Zuiderzee, Waddenzee, en de centraal in Friesland gelegen zeearm de Middelzee, die later is ingepolderd. Anderen zijn via een dorpsvaart verbonden met de belangrijkste Friese handelssteden. In het uitgestrekte kwelder- en veenmoerasgebied dat Friesland tot de elfde eeuw grotendeels was, was transport over water veel efficiënter dan over land. Tot in de negentiende eeuw waren waterwegen dan ook de belangrijkste transportroutes in deze provincie.
De meeste nederzettingen werden gebouwd op, van terpen voorziene, natuurlijke verhogingen langs deze wateren, zoals oever-, kwelder- en stuwwallen. De plaatsen die later tot steden uitgroeiden lagen op locaties met een open verbinding met de Noordzee en haar belangrijke Europese handelsroutes, waardoor ze tot bloei konden komen.
Van de middeleeuwse Friese steden, staan er tien in de ranglijst van 25 mooiste woonplaatsen van Friesland. De top vijf bestaat zelfs geheel uit historische steden; Harlingen, Leeuwarden, Dokkum en Franeker.
Anderzijds hebben de Friese dorpen Oranjewoud, Cornjum en Marsum dan wel niet de status van beschermd dorpsgezicht, maar zijn het bijzonder mooie dorpen die worden gedomineerd door de aanwezigheid van (meerdere) historische buitenplaatsen.
De mooiste historische dorpen en steden van Friesland
Harlingen – Vestingstad aan zee
Harlingen (FR: Harns) is ontstaan als handelsnederzetting aan beide zijden van een kreek, ter hoogte van de huidige, kronkelige, Voorstraat. Deze mondde uit in Het Vlie, een water die de voormalige Zuiderzee met de Noordzee verbond. Door Harlingens directe verbinding met de open zee, nam de welvaart er snel toe en Harlingen werd in 1317 erkend als stad.
Maar de kreek waaraan Harlingen was ontstaan, was ook een belangrijke toegangspoort vanaf zee tot de rest van Friesland, en zelfs Groningen. Het stadje groeide voorspoedig en werd rond 1580 aanzienlijk vergroot, waarbij het terpdorp Almenum ter plaatse van de huidige Grote Kerk, bij Harlingen werd getrokken.
Aanvankelijk had Harlingen slechts één haven, de huidige Noorderhaven met haar fraaie pakhuizen, schutsluis en historische koopmanswoningen. Mede omdat Harlingen een oorlogshaven was geworden, werd in 1597 een tweede haven aangelegd, de Zuiderhaven.
In de zeventiende eeuw werden rond Harlingen, en haar beide historische havens, moderne gebastioneerde vestingwerken aangelegd. Deze resteren nog deels aan de oostzijde van het historische centrum van Harlingen.
Wat is er te Zien en Doen in Harlingen (Grote Bredeplaats bij 12, Harlingen).
Leeuwarden – Eeuwenoud handels- en bestuurscentrum
Leeuwarden (FR: Ljouwert) is de hoofdstad van Friesland, en de plaats met de meeste rijksmonumenten van deze provincie. Het is ontstaan op drie, aan elkaar gegroeide, terpen bij de monding van rivier de Zuider Ee in de Middelzee. Vanwege de directe verbinding met de open zee, groeide Leeuwarden in de Middeleeuwen uit tot een belangrijke handelsnederzetting.
Maar zelfs nadat de Middelzee in de tweede helft van de dertiende eeuw dichtslibde, bleef Leeuwarden een belangrijke handelsstad. Het groeide bovendien uit tot bestuurscentrum en werd in 1435 erkend als stad. Vanaf 1584 zetelde de stadhouder, de hoogste bestuurder, voor Friesland, Groningen en Drenthe, eeuwenlang in het Stadhouderlijk Hof in het centrum van Leeuwarden. Dit waren veelal leden van het huis van Nassau en dit stadspaleis was tot 1971 eigendom was van de koninklijke familie.
Leeuwarden behoorde toen tot de tien aanzienlijkste steden van Nederland en werd in de Gouden Eeuw nog welvarender. In de zeventiende eeuw werd Leeuwarden dan ook omring door gebastioneerde vestingwerken, waarvan nog gedeeltes haar historische centrum omringen.
Wat is er te Zien en Doen in Leeuwarden (Hofplein bij 29, Leeuwarden)?
Dokkum – Vestingstad op hoge terp
Dokkum bevind zich op één van de hoogste terpen van Nederland, aan beide zijden van de eens zeer belangrijke vaarweg, Dokkumer Ee/Dokkumer Grootdiep. Dit was de middeleeuwse ‘snelweg’ in het noorden van Friesland, die Leeuwarden, Dokkum en de Lauwerszee met elkaar verbond. Dokkum had een open verbinding met zee, en was het al in de middeleeuwen een belangrijke internationale handelsstad.
Het belang van Dokkum nam nog verder toe nadat de Middelzee in de dertiende eeuw verzande, waarna het internationale handelsverkeer van en naar Leeuwarden verliep via Dokkum.
Aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog werd Dokkum voorzien van gebastioneerde vestingwerken. De contouren van deze regelmatig gevormde, zeshoekige vesting zijn nog grotendeels intact. Op de bastions aan de zuidwestkant van de vestingstad torenen twee stellingmolens boven de stad uit.
Maar Dokkum is het bekendst omdat de missionaris Bonifatius er in 754 vlakbij werd vermoord. Daarna werd Dokkum een bedevaartsoord. Nog altijd trekt dit terpstadje, met het in 1924 geheel nieuw gebouwde fraaie bedevaartscomplex, vele pelgrims.
Ontdek en Beleef Dokkum (Markt 2, Dokkum).
Balk – Handelsnederzetting bij kruispunt van land- en waterweg
Balk is een vlek, een dorp met een stedelijk karakter. Het is ontstaan bij de kruising van een landweg met vaarweg de Luts. De Luts is een water gelegen tussen twee uitlopers van de Gaasterlandse stuwwallen en verbind de grote meren Fluessen/Heegermeer en het Slotermeer met elkaar. Op de hoger gelegen stuwallen liggen de historische landwegen, waaronder één die de steden Stavoren (via Harich) en Sloten (via Wijckel) met elkaar verbind.
Door het passerende verkeer uit groeide Balk uit tot een handelsnederzetting, waar bovendien zuivelproducten, in het bijzonder boter, geproduceerd in de omgeving werden verhandeld.
Voor het transport van de handelsgoederen was de waterverbinding via de Luts van groter belang dan de landverbinding. Hierdoor ontstond er op beide oevers van de Luts een bebouwingslint met een welhaast stedelijk karakter. Alle ruim 30 rijksmonumenten in Balk bevinden zich dan ook langs de Luts, met op de hoek van de kruising met de historische landweg, Balk’s fraaie oude raadhuis uit 1615.
Ontdek en Beleef Balk (Dubbelstraat 2, Balk).
Franeker – Eeuwenlang een universiteitsstad
Franeker is een stad ontstaan op een terp langs de Ried. Deze goed bevaarbare getijdegeul mondde ooit bij Berlikum uit in de Middelzee. Hierdoor stond Franeker eeuwenlang in directe verbinding met de Noordzee en ontwikkelde het zich tot handelsnederzetting. Een tiental monumentale pakhuizen en het deels boven de binnenstadsgracht gebouwde fraaie korendragershuisje uit 1634, herinneren nog altijd aan Franekers’ handelsverleden.
Franeker werd in 1417 erkend als stad en in de eeuw erna lieten diverse invloedrijke families een stins, een deftig woonhuis, in het centrum van Franeker bouwen. Hiervan resteren het Martenahuis, het Camminghahuis, Klein Botnia en (een deel van) het Dekema huis. Ook werd er toen een omgracht kasteel in de stadsgracht van Franeker gebouwd. Aan dit in 1712 afgebroken kasteel herinnert de uitspringende kasteelplaats in het westen van de stadsgracht, met daarop het kaatsveld waar jaarlijks de PC wordt gekaatst.
Van de in de zestiende eeuw aangelegde moderne vestingwerken rond Franeker, resteren aan de west, noord en oostkant delen van de verlaagde vestingwallen en twee bolwerken. Daarnaast staan er een aantal fraaie gebouwen in haar historische stadskern, zoals het Stadhuis van Franeker en UNESCO werelderfgoed Planetarium Eise Eisinga. Het Academiegebouw herinnert aan de eeuwen (1585-1811) dat in er in Franeker een universiteit was welke, naast Leiden, dertig jaar lang zelfs de enige universiteit van Nederland was.
Wat is er te Zien en Doen in Franeker (Breedeplaats bij 2, Franeker)?
Oost-Vlieland – Vissersdorp op Waddeneiland
Oost-Vlieland is de enige woonkern op Vlieland. Zoals de naam van dit dorp al suggereert, was er ooit een woonkern West-Vlieland, maar dit dorp werd na diverse stormvloeden rond 1720 door de zee verzwolgen en al wat resteerde was de uitgestrekte zandplaat de Vliehors.
Oost-Vlieland is een lintdorp dat tussen de duinen en de Waddenzeedijk ligt. Haar historische bebouwing ligt bevind grotendeels langs de ruim 800 meter lange, van een dubbele rij bomen voorziene, Dorpsstraat die parallel aan de Waddenzeedijk ligt. Hier bevinden zich diverse eenvoudige zeventiende-eeuwse woningen van gele bakstenen.
Aan de westzijde bevind zich vijfenzeventig meter noordelijk van de Dorpsstraat, aan de voet van een duin, de kruisvormige dorpskerk uit 1605. Daarnaast bevind zich het langgerekte Diaconiehuis of Armhuis uit 1641 voor arme ouden van dagen, weduwen en wezen, een schenking van de toenmalige predikant. Deze kerk bevind zich op nog geen 500 meter van het Vuurboetsduin, het hoogste punt van de provincie Friesland, met op haar top de 17 meter hoge, gietijzeren vuurtoren ‘Vuurduin’.
Het voormalige walvisvaartdorp Oost-Vlieland is tegenwoordig grotendeels gericht op het toerisme.
Wat is er te Zien en Doen in Oost-Vlieland (Dorpsstraat 99, Oost-Vlieland)?
Bolsward – Hanzestad aan zeearm van de Zuiderzee
Bolsward (FR: Boalsert) is een stad die is ontstaan als handelsterp langs een zijtak van een toenmalige zeearm van de Zuiderzee, de Marne. Deze nederzetting bestond in eerste instantie uit twee terpen; een kerkterp, met daarop de St.-Martinikerk, en een langgerekte terp ter hoogte van de huidige Hoogstraat. De verbindingsweg tussen beide terpen, de Kerkstraat, werd later eveneens tot terp verhoogd.
Bolsward ontwikkelde zich al vroeg tot handelsstad. Het ging in 1412 deel uitmaken van de Hanze, maar was voor de afzet van de zuivelproducten geproduceerd in het omringende veenweidegebied/haar achterland grotendeels aangewezen op de Hollandse steden. In de stad werden diverse grachten aangelegd, dé transportwegen van de middeleeuwen. Op de naastliggende kades werden de goederen verhandeld, overgeslagen naar andere schepen of opgeslagen in de naastliggende pakhuizen. Centraal in de binnenstad bevind zich het rijkversierde stadhuis uit 1616 met op de begane grond de waag.
Bolsward werd, geheel in de traditie van ‘De Friese Vrijheid’, al voor 1331 een stad genoemd, maar kreeg in 1399 ook middeleeuwse stadsrechten van de graaf van Holland, welke in 1455 op papier zijn vastgelegd.
De vestingwerken van de rond 1380 aangelegde omwalde de stad werden tijdens de Tachtigjarige )orlog verstevigd en voorzien van een dubbele omgrachting. Hiervan is de middeleeuwse stadsgracht nog intact en aan de noordoostkant van de historische stadskern bevind zich nog altijd een groot deel van de zestiende-eeuwse stadswal (Hoog Bolwerk).
Wat is er te Zien en Doen in Bolsward (Groot Kerkhof 26, Bolsward)?
Sneek – Belangrijkste middeleeuwse zuivelstad van FriesBolsward – Hanzestad aan zeearm van de Zuiderzeeland
Sneek (FR: Snits) is ontstaan aan de zuidrand van voormalige zeearm de Middelzee, bij een knooppunt van vaarwegen. Hier werd op een opgeworpen terp, in de elfde eeuw een stenen kerk gebouwd, ter plekke van de huidige Martinikerk met haar opmerkelijke vrijstaande, omtimmerde, houten klokkenstoel.
Na de omdijking van de Middelzee en de ontginning van de rond Sneek gelegen laagveengebieden, groeide deze nederzetting uit tot het belangrijkste handelscentrum voor zuivelproducten in Friesland. Het werd in 1317 erkend als stad, en was omringd door een stadsgracht en stadsmuur. Hiermee is Sneek de enige stad van Friesland die geheel ommuurd is geweest. De stadsmuren van Sneek werd in het begin van de achttiende eeuw gesloopt en slechts de elegante Waterpoort uit 1613, toen één van de toegangspoorten tot de binnenstadsgrachten, bleef gespaard.
In de achttiende en negentiende eeuw maakte Sneek een periode van grote groei door, en de stad had toen zelfs de grootste botermarkt van Nederland. Er staan nog steeds tientallen monumentale koopmanswoningen in Sneek, in het bijzonder aan haar binnenstadsgrachten en aan de Marktstraat. Aan deze langgerekte markt staat ook het in rococostijl opgetrokken Stadhuis van Sneek uit 1550.
Wat is er te Zien en Doen in Sneek (Oud Kerkhof bij 1, Sneek)?
Kollum – Handelsnederzetting aan goed bevaarbare kreek
Kollum is een vlek, een dorp met een stedelijk karakter. Het ligt op de westelijke oeverwal langs de voormalige monding van de rivier de Lauwers, de toenmalige Lauwerszee. Kollum ontstond bij de kruising van de landweg over deze oeverwal, de huidige Voorstraat, met een lange, goed bevaarbare wadkreek, de Zijlsterrijd.
Het grondgebied van Kollum is in de eeuwen na haar ontstaan flink toegenomen door de herhaalde indijking van aangeslibde grond aan haar noordzijde. Hierdoor kwam Kollum steeds verder landinwaarts te liggen. Kollum bleef echter via de, later gekanaliseerde, Zijlsterrijd met zee verbonden. Bovendien werd het zuidelijk van de oeverwal gelegen veengebied ontgonnen. Kollum had een goede vaarverbinding met dit ontgonnen veenweidegebied.
In Kollum werden eeuwenlang week- en jaarmarkten gehouden. Er werd zowel granen geproduceerd op de noordelijke zeekleigronden, als zuivelproducten, zoals boter en kaas, geproduceerd op de zuidelijke veenweidegronden, verhandeld. De handel vond hoofdzakelijk plaats op de kaden langs de Zijlsterrijd, op de Diepswallen. Hier staan ook het voormalige waaggebouw (Westerdiepswal 4) en het rechthuis (Voorstraat 94). Door deze stedelijke handelsvoorzieningen, en de ligging aan en doorgaande vaarverbinding, ontwikkelde Kollum zich tot een welvarend dorp. Tevens was Kollum de hoofdplaats van de grietenij (bestuursdistrict) Kollumerland.
In het buitengebied van Kollum staan diverse grote monumentale herenboerderijen, die herinneren aan de hoogtijdagen van de landbouw in aan het begin van de negentiende eeuw. Bijzonder is ook de centraal in Kollum gelegen historische buitenplaats Philipusfenne uit 1847 (Voorstraat 87), een notariswoning omringd door een ruime landschappelijke tuin.
Wat is er te Zien en Doen in Kollum (Voorstraat 39, Kollum)?
Rien – Dorpje bij kruising van vaar- en landweg
Rien is een dorp in het westen van Friesland, dat is georiënteerd op een vaarweg, de centraal door het dorp lopende Franekervaart.
Rien is ontstaan aan een oude zeedijk nadat de Friezen, om veilig te kunnen wonen in het hier eens aanwezige uitgestrekte kweldergebied, overgingen van het aanleggen van terpen tot het aanleggen van zeepolders, ofwel bedijkingseilanden, in het kweldergebied. Voor de aanleg van een zeepolder werd een zeewerende ringdijk aangelegd bij de rand van een (verlande) kweldervlakte, waar zich vaak al enkele huisterpen en/of dorpsterpen bevonden. Het aldus ontstane bedijkingseiland was veelal begrensd door brede getijdegeulen.
De eerste, relatief lage, ringdijken werden in de eerste helft van de 10e eeuw aangelegd. Het bedijkingseiland Oosterend, waar Rien op ontstond, is zelfs één van de oudste inpolderingen van West-Europa. Voor de afvoer van het overtollige water uit de zeepolder, en om te voorkomen dat bij hoog water, water de polder binnendrong, werden daar waar een afwateringskreken de dijk kruisten een spuisluis aangelegd. Rien is ontstaan bij zo’n spuisluis.
Tegen de zeepolderdijk sloot de ringdijk van een later aangelegde naastliggende zeepolder aan. Zo werd het kweldergebied grotendeels ingedijkt. De Molmawei, met daarop de landweg van Sneek naar Wommels, is zo’n zeedijk van een naastliggende zeepolder. Deze landweg kruist bij Rien de, in de dertiende eeuw tot Franekervaart gekanaliseerde brede getijdengeul naast het voormalige eiland Oosterend.
Zo kwam Rien aan de kruising van een doorgaande vaar- met een landweg te liggen. Het centrum van dit historische dorpje met nog geen honderd inwoners wordt dan ook gevormd door de imposante ijzeren klapbrug over de Franekervaart. Rien ontwikkelde zich als verkeersdorp met op de hoek van deze kruising een waterherberg (Molmaweg 1) uit 1761, en in de tegenoverliggende hoek van de kruissing de historische dorpskern met diverse kleine woningen. Op de noordoostelijke oever langs de Franekervaart werd een loskade aangelegd met daarnaast enkele pakhuizen.
Door de stagnatie van de ontwikkeling van de scheepvaart in de negentiende eeuw, stagneerde ook de groei van dit kruisdorp.
Wat is er te Zien en Doen in Rien (Buorren 32, Rien)?
Hollum – Dorpje op Ameland
Hollum ligt in het westen van Waddeneiland Ameland, en heeft tientallen oude ‘commandeurshuizen’, eenlaagse panden van gele baksteen op vrije erven en met een zadeldak tussen puntgevels.
Wat is er te Zien en Doen in Hollum (Herenweg 4, Hollum)?
Woudsend – Vlek aan de Ee
Woudsend (FR: Wâldsein) is een vlek, een dorp met een stedelijk karakter, aande Ee. Deze rivier verbond de Middelzee, een voormalige zeearm van de Waddenzee met daaraan gelegen Sneek, IJlst, Bolsward en Leeuwarden, met de Zuiderzee. Nadat de Middelzee, net als de Marne, in de dertiende eeuw grotendeels dichtslibden, en later zelfs werden ingedijkt, kon het handelsverkeer van en naar deze vier Friese steden alleen nog via de Ee, over het Slotermeer door Sloten, de open zee bereiken.
Hierdoor ontwikkelde het aan de Ee gelegen Woudsend zich tot handels- en scheepvaartnederzetting. Aan de westzijde van de Ee werd een loskade (Iewal) aangelegd. Deze kade is via diverse steegjes verbonden is met de parallel aan de Ee, op een één meter hoge zandrug gelegen, ter hoogte van de Midstrjitte, oude dorpskern van Woudsend. De relatief dichte bebouwing met grotendeels eenvoudige 17e- en 18e-eeuwse woonhuizen aan beide zijden van deze straat, geven Woudsend een enigszins stedelijk karakter.
Bijzonder is een centraal in Woudsend, aan de Ee gelegen houtzaagmolencomplex. Houtzaagmolen De Jager, één van de drie Friese houtzaagmolens, speelde een belangrijk rol als toeleverancier van gezaagd hout voor de verschillende scheepstimmerwerven die eens in Woudsend lagen. Op de molenerf bevinden zich naast deze houtzaagmolen, een stellingmolen boven de zaagschuur met sleephelling voor het binnenhalen van het hout dat dat in de naastliggende houtkolk lag te ‘wateren’, de molenaarswoning ‘het Molenhuis’, een rij van zeven knechtenwoningen en een houtdroogschuur.
Wat is er te Zien en Doen in Woudsend (Ald Wijk 18, Woudsend)?
Workum – Stadje aan het IJsselmeer
Workum (FR: Warkum) is een klein stadje vlak bij het IJsselmeer. Deze Elfstedenstad lag langs de Wijmerts een water die de scheepvaartverbinding vormde tussen de Zuiderzee en het, later ingepolderde, Workumermeer, waarover Bolsward en het verdere Friese achterland, inclusief de meeste Friese steden, bereikbaar waren.
Workum ontstond op de oeverwallen aan weerszijden van de Wijmerts. Op de oostelijke oeverwal lag de langgerekte nederzetting tussen twee lage terpen; (i) de Kerkeburen, met daarop de Grote Kerk, en (ii) de Algeraburen aan de noordkant van Workum.
Door haar ligging aan de vaarverbinding tussen de Zuiderzee en het Friese achterland, ontwikkelde Workum zich tot een handelscentrum. De markt ( ‘Merk’), ligt naast de Grote Kerk, aan de gedempte Wijmert. Dit is nog altijd de historische stadskern van Workum, met rond de markt, de Grote Kerk met vrijstaande kerktoren, de waag, het stadhuis en historische herberg De Wijnberg.
Workum kreeg rond 1350 stadsrechten. Daarna ontwikkelde het zich tot handelsstad, overslaghaven en zeevaartcentrum. De verdedigingswerken van Workum beperkten zich tot twee, nog altijd bestaande, buitengrachten evenwijdig aan de Wijmerts, de Diepe Dolte aan de zuidoostzijde, en de Droge Dolte aan de noordwestzijde die nog immer de stadsrand vormt.
De Wijmerts is in 1875 gedempt, waardoor de in elkaars verlengde liggende straten Sùd en Noard ontstonden. De voormalige, met zwerfkeien bedekte kaden, met daartussen tientallen ijzeren bolders waar schepen in vroeger dagen met trossen aan werden vastgelegd, zijn nog herkenbaar in deze twee straten.
Workum was tot in de negentiende eeuw een echte vaarstad. Het kende een stelsel van haaks op de Wijmerts aansluitende opvaarten, die Workum verbonden met de agrarische omgeving die hun zuivelproducten in Workum verhandelden. Ook deze opvaarten zijn grotendeels gedempt, en zijn slechts in de omgeving van de Kerkeburen ten dele bewaard gebleven.
In de late Middeleeuwen nam het belang van de handel voor Workum af, en ontwikkelde het zich tot een belangrijk scheepsbouwcentrum, in het bijzonder voor de Hollandse zeevaart. Toen werd aan de zuidzijde een zeehavenkanaal (It Soal) aangelegd, met bij de ingang ervan een kleine vuurtoren met vuurtorenwachtershuis, boven op de 4 meter hoge zeedijk. It Soal is via een zeesluis verbonden met de Diepe Dolte en het Friese Achterland. Naast deze schutsluis bevind zich de historische scheepstimmerwerf ‘De Hoop’ uit 1693, waar nog steeds platbodems worden gebouwd. En aan It Soal bevinden zich nog steeds een aantal moderne scheepswerven.
Wat is er te Zien en Doen in Workum (Merk 1, Workum)?
Warga – Dorp aan vaarweg van zuid Friesland naar Leeuwarden
Warga (FR: Wergea) is een dorp vijf kilometer zuidelijk van Leeuwarden aan de Wargastervaart. Eeuwenlang was deze vaarweg de kortste verbinding tussen het zuiden van Friesland, met ‘vlekken (dorpen met een marktfunctie)’ als Grouw, Akkrum en Heerenveen, en Leeuwarden.
Het voormalige terpdorp Warga ligt ongeveer halverwege deze noord-zuid vaarverbinding, daar waar (i) watergang ‘De Foudering’, een vaarweg van beperkt regionaal belang, de Wargastervaart kruist en (ii) 300 meter oostelijk van de nog altijd bestaande Roordastins. De dorpsterp van Warga aan deze vaart is rond 1860 goeddeels afgegraven.
De Wargastervaart was in het verleden, toen landwegen van ondergeschikt belang waren, een druk bevaren binnenvaartroute. Vanaf de 16e eeuw groeide Warga naast de terp uit tot een lintdorp met dubbelzijdige bebouwing langs de Wargastervaart. Warga kende veel huisnijverheid, en schippers gingen er aan wal om inkopen te doen en wat te handelen.
Een groot deel van de bebouwing in de historische dorpskern is aan de voorzijde georiënteerd op de vaart, met aan de voorzijde van de vrijwel aaneengesloten panden, inclusief het in 1664 gestichte weduwenhofje van Vrouck van Popma, een smalle straat of voetpad (Kleine Buren, Hilleburen, Nieuwe Hoek).
Wat is er te Zien en Doen in Warga (Kerkbuurt 1, Warga)?
Mantgum – Renteniersdorp op deels tot villapark getransformeerde terp
Mantgum is een dorp acht kilometer ten zuidwesten van Leeuwarden. Het van oorsprong agrarische terpdorp transformeerde, na de aanleg van het treinstation Mantgum aan de in 1883 aangelegde spoorlijn Leeuwarden-Sneek over de westelijke voet van de terp, in een renteniersdorp. Aan de westzijde van de terp werden aan het einde van de negentiende eeuw een twintigtal rentenierswoningen gebouwd, gesitueerd op ruime kavels met landschappelijke tuinen en opgaande bomen in de tuinen en langs de wegen. Zo werd Mantgum een bomenrijke heuvel in het vlakke Friese graslandschap.
De terp van Mantgum heeft een gemengde verkavelingsstructuur, met een blokverkaveling op de kruin en een radiale verkaveling aan de noordkant van de terp. Ongewoon is bovendien de dwars over de terp lopende doorgaande weg, de Seerp van Galemawei, terwijl doorgaande wegen elders in Friesland meestal langs de terpen lopen.
Bij de haakse bocht in deze weg op de kruin, staat op het hoogste punt van de terp de 13e-eeuwse dorpskerk. Naast de kerk ligt, aan de andere kant van de doorgaande weg, een open ruimte, de Frijbuorren, oftewel een vrijthof, een grasland dat oorspronkelijk tot het grondgebied van de kerk hoorde. Omdat op de gewijde grond van het vrijthof de kerkelijke bescherming gold, had het van oudsher het asielrecht, waar men gevrijwaard was van rechtsvervolging. Voor dit rechtsbeginsel diende het vrijthof wel onbebouwd te blijven, de verklaring dit open veld midden in de historische woonkern van Mantgum. Behalve Mantgum heeft in Friesland slechts in Ferwerd nog een soortgelijke open ruimte.
Wat is er te Zien en Doen in Mantgum (Seerp van Galemawei 3, Mantgum)?
Ee – Uitgestrekt agrarisch terpdorp met twee ringwegen
Ee (FR: Ie) is een terpdorp tussen Dokkum en het Lauwersmeer. De tamelijk uitgestrekte dorpsterp heeft een onregelmatige rechthoekige vorm en is vrijwel geheel bebouwd. Op de terp staan diverse boerderijen op ruime percelen maar er zijn plekken met een vrijwel aaneengesloten bebouwing van woonhuizen op kleine percelen.
Op het hoogste punt van de terp staat de 13e-eeuwse Kerk van Ee, in het midden van een omsloten ruimte. Rond de kerk ligt het kerkhof, met daaromheen de bovenste ringweg, de Omgong. Dit voetpad is omringd door dicht naast elkaar gebouwde woningen, die met hun voorgevel naar het kerkhof zijn gericht. Op twee plekken aan de Omgang staat, iets teruggeschoven, een boerderij waaronder de grote kop-hals-romp boerderij Uniastate.
Vanaf elk van de vier zijden van de vierkante Omgang loopt een pad naar de aan de voet van de terp gelegen buitenste ringweg, met langs deze vier paden een vrijwel aaneengesloten bebouwing. Van deze smalle straten heeft de Grutte Loane het meeste het karakter van een hoofdstraat. De er vrij dicht op elkaar gebouwde woon-werkwoningen zijn van de straat gescheiden door een smalle doorlopende tuinstrook, veelal omringd door lage houten hekwerken.
De boerderijen aan de Omgang staan met hun achterzijde gericht op de onregelmatig gevormde buitenste ringweg, een rechthoekige ring gevormd door de Achterwei, Uniastrjitte en de Stinfreksterwei. Aan beide zijden van de buitenste ringweg staan nog enkele andere boerderijen.
Vanuit verschillende richtingen sluiten er landwegen op de buitenste ringweg aan. Tevens eindigd hier aan de noordkant de Eester opvaart, die Ee over water via het riviertje de Zuider Ee met Dokkum en de Lauwerszee verbond.
Wat is er te Zien en Doen in EEe (Omgong 1, Ee)?
