Bij historische locaties denk je nu niet direct aan Flevoland, een provincie die voor het overgrote deel pas na de Tweede Wereldoorlog is ontstaan. Flevoland heeft dan ook slechts 82 rijksmonumenten, en is daarmee met afstand de provincie met de minste rijksmonumenten van Nederland.
Van de rijksmonumenten in Flevoland, staan er 40% op het voormalige eiland Urk. Dit vissersdorp, alsook het voormalige eiland Schokland, zijn de enige twee beschermde dorpsgezichten van deze jonge provincie. Maar er zijn meer eeuwenoude historische plekken in Flevoland. Deze bevinden zich veelal op in het verleden buiten de Zuiderzeedijk gelegen locaties, waaronder (i) de in de zestiende eeuw verdronken Kuinderburcht en (ii) de havenhoofden van de Zuiderzeesteden Elburg en Blokzijl, en (iii) het voormalige havenhoofd Oud-Kraggenburg. Na het droogleggen van de drie grote polders waaruit Flevoland is ontstaan, kwamen deze havenhoofden op het droge te liggen.
Van recenter datum zijn de historische plaatsen die herinneren aan de ontginning van deze provincie; gemaalcomplexen, werkeilanden en pioniersnederzettingen. De monumentendichtheid is een goede maat om de mooiste historische woonplaatsen van Flevoland te rangschikken.
Inhoudsopgave
- Top 10 – Woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Flevoland
- De Verhalen van de mooiste historische woonplaatsen op Flevoland
- Gemaalcomplexen – Cruciaal voor het ontstaan van Flevoland
- Knardijk – Scheiding en koppeling van beide Flevopolders
- Ingepolderde gebieden van het ‘oude land’ – Havens op het Droge
- Lees alles over de historische plekken op Flevoland
Top 10 – Historische woonplaatsen met de hoogste monumentendichtheid van Flevoland
- Urk (300).
- Pionierscomplex Emmeloord (186).
- Werkeiland Lelystad (135).
- Smeenge (100). Buurtschap annex gemaalcomplex in de Noordoostpolder.
- Schokland (82). Ingepolderd eiland en UNESCO werelderfgoed in de Noordoostpolder.
- Ketelhaven (80). Buurtschap annex gemaalcomplex in de Flevopolder.
- Kraggenburg (56). Ontginningsdorp in de Noordoostpolder.
- Ens (38). Ontginningsdorp in de Noordoostpolder.
- Biddinghuizen (25). Ontginningsdorp in de Flevopolder.
- Rutten (25). Ontginningsdorp in de Noordoostpolder.
De mooiste historische woonplaatsen van Flevoland zijn gerangschikt op hun monumentendichtheid (aantal/100 hectare landoppervlak) in de oude woonkern.
De mooiste historische woonplaatsen van Flevoland
Urk – Geannexeerd visserseiland
Urk is een vissersdorp op een voormalig in de Zuiderzee gelegen eiland. De historische kern van dit beschermde dorpsgezicht bevind zich naast de haven op het restant van een bij Urk 9 meter hoge stuwwal waar ook Heiloo en Oosterleek (NH), Schokland en Vollenhove op liggen.
Op het hoogste punt van Urk bevind zich de dorpskerk, omringd door vele kleine historische visserswoningen en niet ver van de Vuurtoren van Urk.
Bij de aanleg van de Noordoostpolder, werd het eiland ingevangen in de polderdijken van de nieuwe polder, waardoor haar haven nog altijd in verbinding met het IJsselmeer staat.
Wat is er te Zien en Doen in Urk (Wijk 4, 1, Urk).
Pionierscomplex Emmeloord – Inrichting van de nieuwe polder
Vlak bij het centrum van Emmeloord, de centrale woonplaats van de Noordoostpolder, staan aan de Acacia- en Berkenlaan twaalf houten, ‘Oostenrijkse’, woningen uit 1948-1949. Deze noodwoningen waren bedoeld voor de tijdelijke huisvesting van ambtenaren van de Directie Wieringermeer afd. Noordoostpolderwerken, verantwoordelijk voor de inrichting van het nieuwe land van in de 1942 drooggevallen polder.
De van origine tijdelijke woningen stonden op zo’n 200 meter van het in 1948 gebouwde bakstenen kantoor van deze voormalige overheidsdienst (Jasmijnstraat 9). De woonhuizen staan er nog altijd en zijn een wonderschone herinnering aan de polderwerken.
Direct zuidoostelijk van deze houten huizen werd rond 1950 het nieuwe stadscentrum van Emmeloord gebouwd, met rijtjeshuizen, NH en RK kerken en watertoren de Poldertoren.
Wat is er te Zien en Doen in Emmeloord (Berkenlaan bij 10, Emmeloord).
Werkeiland Lelystad – Inpoldering van de Oostelijke Flevopolder
Bij de haven van Lelystad bevind zich, op een in 1950 aangelegd eiland dat later opgenomen is in de nieuw aangelegde ringdijk rond de polder de Oostelijk Flevoland, Werkeiland Lelystad. Op dit werkeiland naast een werkhaven werden houten barakken gebouwd voor de dijk- en polderwerkers. Deze werden in 1952 vervangen door zes bakstenen barakken (‘Stenen Kamp’), gemetseld in een bijzonder decoratief blok-verband. Centraal op het werkeiland bevind zich de beheerderswoning annex kantoor en kantine, tegenwoordig een hotel.
Naast het werkeiland werd gemaalcomplex Wortman gebouwd (1952-1956), inclusief twaalf dienstwoningen ten noordoosten van het gemaal. Hieraan zijn in 1957, tussen het gemaal en het Stenen Kamp, semipermanente houten dubbele dienstwoningen toegevoegd, waarvan er nog vier resteren. De terreinen en panden op Werkeiland Lelystad, inclusief gemaalcomplex Wortman, zijn aangewezen als gemeentelijk monument.
Wat is er te Zien en Doen bij Werkeiland Lelystad (Pioniersstraat 15, Lelystad).
Gemaalcomplexen – Cruciaal voor het ontstaan van Flevoland
Voor het droogmalen, en droog houden, van de drie grote polders waar Flevoland uit is ontstaan, staan aan de polderdijk diverse grote gemalen. Deze pompen het water vanuit de hoofdvaarten, die primair bedoelt zijn voor de afwatering van de polders, op de randmeren of het IJsselmeer, een hoogteverschil van 4-6 meter.
Deze gemaalcomplexen zijn vergelijkbaar van samenstelling. Natuurlijk het gemaal, met daarbij een schutsluis (om scheepvaart tussen de polders en de omliggende meren mogelijk te maken), sluiswachtershuisje, in de Noordoostpolder schotbalkenloodsen, en een (beweegbare) verkeersbrug. Naast het gemaal staan 5-10 dienstwoningen, en veel van de vrij in de polder liggende gemaalcomplexen zijn tegenwoordig dan ook een buurtschap.
Tijdens de aanleg van de polders bevond zich op deze locaties veelal een werkhaven met opslagterrein, die tegenwoordig grotendeels zijn omgevormd tot jachthavens. Ook stonden er (tijdelijke) woonbarakken voor de arbeiders. In Lelystad bestaat dit ‘werkeiland’ naast gemaalcomplex Wortman nog steeds. De meeste barakken van de andere arbeiderskampen op Flevoland zijn later afgebroken. In een aantal gevallen is er een recreatiepark voor in de plaats gekomen.
De gemaalcomplexen op Flevoland
- Gemaalcomplexen in de Noordoostpolder
- Smeenge (Kadoelerweg bij 1, De Voorst, Kraggenburg). Complex uit rond 1940 met gemaal, schutsluis, beweegbare verkeersbrug, sluiswachtershuisje, schotbalkenloods, jachthaven en een rijtje dienstwoningen.
- Buma (Gemaalweg 25, Rutten (FL) & Lemmer (FR)). Complex uit rond 1940 met gemaal, schutsluis, transformatorgebouw, sluiswachtershuisje, schotbalkenloods, werkhaven en een rijtje dienstwoningen.
- Vissering (Domineesweg 33F, Urk) met schutsluis, sluiswachtershuisje, schotbalkenloods, werk- en jachthaven en een rijtje dienstwoningen.
- Gemaalcomplexen in de Oostelijke Flevopolder
- Colijn (Vossemeerdijk 1, Ketelhaven, Dronten). Complex uit 1956 met gemaal, schutsluis, jachthaven en semi-vrijstaande dienstwoningen
- Lovink (Harderdijk 1, Harderhaven, Biddinghuizen). Complex uit 1956 met gemaal, schutsluis, werk- en jachthaven en vrijstaande en dubbele dienstwoningen.
- Wortman (Oostvaardersdijk 32, Lelystad). Gemaalcomplex uit rond 1954, naast Werkeiland Lelystad, met gemaal, schutsluis, beweegbare verkeersbrug, bedieningsgebouwtjes en enkele blokken dubbele dienstwoningen.
- Gemaalcomplex in de Zuidelijke Flevopolder
- De Blocq van Kuffeler (De Blocq van Kuffelerweg 1, Almere). Complex met gemaal uit 1967, een schutsluis, jachthaven en een klein woonwijkje ter plekke van de eerdere dienstwoningen. Dit gemaal is het grootste gemaal van Nederland en één van de grootste ter wereld.
Knardijk met keersluizen – Scheiding en koppeling van beide Flevopolders
In de Knardijk, de binnenlandse polderdijk tussen de Oostelijke en Zuidelijke Flevopolder, zijn nadat beide polders waren drooggevallen in 1969 twee grote keersluizen aangelegd. Deze bevinden zich op het kruispunt van de Knardijk met de twee hoofdvaarten door de polder; de Lage Vaart en de Hoge Vaart. Deze keersluizen staan bijna altijd open, maar kunnen in geval van een dijkdoorbraak dienen als tijdelijke waterkering;
Keersluizen in de Knardijk
- Lage Knarsluis (Knardijk, Lelystad).
- Hoge Knarsluis (Baardmeesweg bij 5, Zeewolde).
Ingepolderde gebieden van het ‘oude land’ – Havens op het droge
Langs de voormalige Zuiderzee lagen vele handelstadjes en vissersdorpjes. Het zuidelijke deel van de Zuiderzee, waar in de twintigste eeuw Flevoland is aangelegd, was zeer ondiep. Vanaf de achttiende eeuw kregen steeds meer van deze Zuiderzeesteden last van de verzanding van de toegang tot hun havens. Daarom werden vanuit de stadshaven kilometers lange dubbele strekdammen in de Zuiderzee aangelegd.
Daarnaast werden belangrijke waterwegen die in de Zuiderzee uitmonden voorzien van dubbele strekdammen, zoals het Zwarte Water en de Utrechtse Vecht.
Aan het einde van de strekdammen lag het havenhoofd, met vuurtoren(s), een lichtwachtershuis en vaak nog een zee- of vluchthaven. Na de inpoldering van de polders van Flevoland, waarbij in diverse gevallen de nieuwe polderdijk dwars over de strekdammen kwam te liggen, zijn de vuurtorens en/of havenlichten en lichtwachtershuizen, en delen van de strekdammen, op het droge komen te liggen binnen de nieuw aangelegde polderdijken.
De strekdammen werden grotendeels verwijderd, maar restanten van havenhoofden resteren nog, of zijn gereconstrueerd. Hierdor liggen toch (kleine) delen van middeleeuwse steden op Flevoland.
Havens en havenhoofden ‘op het droge’ op Flevoland
- Historische havenhoofden van Zuiderzeesteden op Flevoland
- Kop van ’t End, voormalige havenhoofd Elburg (Stobbenweg bij 40, Dronten). Kop van ’t End is het havenhoofd van de in 1853 aangelegde zeehaven van Elburg, aan het einde van een dubbele strekdam met op het westelijke havenhoofd, een havenlicht.
- Vuurtoren Blokzijl (Blokzijlerweg bij 15, Marknesse). Vuurtoren midden tussen de landbouwgronden, op een heuvel bedekt met basaltstenen op de locatie van het voormalige havenhoofd van Blokzijl.
- Oude Haven Kuinre (Hopweg, Luttelgeest). Historische zeehaven van Kuinre, die zich bevond aan het einde van een dubbele strekdam. Het havenhoofd van deze haven ligt tegenwoordig in het Kuinderbos, het grootste bos van de Noordoostpolder, op de grens met Overijssel. Op de westelijke strekdam van deze haven staan twee houten lichtwachtershuisjes met erbovenop een havenlicht: de vuurtorens Lage Licht en Hoge Licht. Zag men de havenlichten in elkaars verlengde, dan voer men recht de haven binnen.
- Haven Oud-Emmeloord. De haven van deze eens grootste havenplaats op Schokland, fungeerde na de ontruiming van Schokland in 1859, nog een eeuw als vluchthaven. Op de naast de haven gelegen terp werden aan het begin van de twintigste eeuw nog een nieuwe lichtwachterswoning, een nieuw havenlicht en een misthoorngebouwtje gebouwd.
- Havenhoofd aan het einde van de voormalige vaargeul in het verlengde van het Zwarte Water
- Oud-Kraggenburg (Zwartemeerweg 23, Kraggenburg). Voormalig havenhoofd dat zich bevond aan het einde van de vaargeul het Zwolse Diep bij het einde van de voormalige zuidelijke strekdam in het verlengde van het Zwarte Water. Bij dit voormalige havenhoofd met vluchthaven bevind zich, op een met basaltblokken beklede terp een lichtwachterswoning annex vuurtoren en het restant van het einde van de zuidelijke strekdam. Op het einde van deze strekdam op het droge staat nog de lichtopstand.
