Overijssel heeft 23 plaatsen met middeleeuwse stadsrechten. Hiervan hebben alleen Enschede, veruit de grootste stad van deze provincie, en Hanzestad Zwolle, de hoofdstad van Overijssel, meer dan 100.000 inwoners. De meeste Overijsselse steden hebben echter nog geen 10.000 inwoners.
Wat de kleinste steden in Overijssel gemeen hebben is dat ze, op Ootmarsum na, allemaal aan historische vaarwegen liggen; de IJssel, Regge en Overijsselse Vecht of aan de voormalige Zuiderzee. In veel van deze stadjes is tegenwoordig weinig tot niets meer merkbaar van hun middeleeuwse (handels-)verleden. Vijf van de tien kleinste steden van Overijssel hebben een beschermd stadsgezicht: Blokzijl, Gramsbergen, Vollenhove, Ootmarsum en Hasselt. Deze vijf stadjes behoren op basis van de monumentendichtheid in hun historische woonkern bovendien tot de mooiste historische woonplaatsen van Overijssel; dorpen en steden waar het is alsof je teruggaat in de tijd.
Top 10 – Kleinste steden van Overijssel
De kleinste steden van Overijssel zijn gerangschikt op het aantal inwoners in hun woonkern.
De verhalen van de kleinste steden van Overijssel
Kuinre – Havenstadje aan de Zuiderzee
Kuinre is een havenstadje in de Kop van Overijssel met in haar woonkern 780 inwoners. Het is ontstaan aan de monding van het riviertje de Linde in de voormalige Zuiderzee. Dit vissersplaatsje was ook een lokaal handelscentrum voor de zuivelproducten geproduceerd in haar achterland.
Kuinre was de hoofdplaats van het kleine onafhankelijke graafschap Kuinre, waar naast de stad Kuinre ook Urk en het dorpje Emmeloord op Schokland onderdeel van uit maakten.
Na de inpoldering van de Noordoostpolder raakte Kuinre afgesloten van de open Zee.
Wilsum – Lokaal handelsstadje in de IJsseldelta
Wilsum is een stadje in de IJsseldelta, met in haar woonkern 885 inwoners. Deze wonen aan en achter de rivierdijk langs de oostoever van de IJssel.
In dit stadje werden zuivelproducten geproduceerd in haar achterland verhandeld en doorgevoerd naar de aan de IJsselmonding gelegen Hanzestad Kampen.
Grafhorst – Havenstadje in de IJsseldelta
Grafhorst is een stadje in de IJsseldelta met in haar woonkern 1.065 inwoners. Deze havenplaats ligt aan en achter de zuidelijke rivierdijk langs het Ganzendiep.
Het Ganzediep is een riviertak van de IJssel, die bij Kampen aftakt en vier kilometer stroomafwaarts uitmondde in de voormalige Zuiderzee, in het huidige Zwarte Meer.
Blokzijl – Vestingstad rond grote havenkom
Blokzijl is een stadje in de Kop van Overijssel, met in haar woonkern 1.130 inwoners. Het stadje ligt rond een grote driehoekige havenkom. In deze spuikom loosden drie spuisluizen het overtollige water uit de achterliggende veenweide polders.
Bovendien kwamen in het toen vlak bij de Zuiderzee gelegen Blokzijl, de vaarwegen vanuit Steenwijk en Giethoorn naar de Zuiderzee samen. Blokzijl werd daardoor een belangrijke doorvoerhaven voor veldkeien, turf en zuivelproducten uit noordwest Overijssel.
Vanwege het strategisch belang van deze handelsplaats voor Holland, werd Blokzijl tijdens de Tachtigjarige Oorlog voorzien van vestingwerken. Het stadje is één van de kleinste vestingsteden van Nederland en één van de mooiste historische plaatsen van Overijssel.
Diepenheim – Kasteelstadje aan de Regge
Diepenheim is een stadje in Twente met in haar woonkern 1.750 inwoners, dat ontstaan is bij kasteel Huis Diepenheim. De heer van Diepenheim heeft in de veertiende eeuw stadsrechten aan deze nederzetting verleend.
Daarnaast liggen in het buitengebied van Diepenheim nog drie historische buitenplaatsen; Nijenhuis, Warmelo en Westerflier.
Gramsbergen – Stadje aan de Overijsselse Vecht
Gramsbergen is een stadje met in haar woonkern 3.370 inwoners. Het boerenstadje ligt aan de Overijsselse Vecht bij de Grens met Duitsland.
Het historische karakter van de kern van Gramsbergen, met eenvoudige boerderijen en nog deels met veldkeien bestrate wegen doet dit lokale handelsstadje dorps aan.
Ootmarsum – Handelsstadje bij kruispunt van historische landwegen
Ootmarsum is een stadje in noordoost Twente met in haar woonkern 4.040 inwoners. Deze nederzetting is ontstaan bij de kruising van twee belangrijke landwegen, die tussen Deventer en Hamburg en die tussen het Rijnland en Friesland.
Centraal in de stad bevinden zich de kerk en de markt. De historische stadskern is vrijwel rond van vorm, herkenbaar aan het verloop van de straten Oostwal en Westwal. In de historische stadskern liggen diverse vlak naast elkaar gelegen bochtige straten met daaraan verscheidene oude vakwerkhuizen.
. Ootmarsum is één van de mooiste historische woonplaatsen van Overijssel.
Vollenhove – Stad der havezaten
Vollenhove is een bestuurs- en havenstadje met in haar woonkern 4.120 inwoners. Dit stadje in de Kop van Overijssel was gelegen aan de voormalige Zuiderzee en is ontstaan op een uitloper van een kleine stuwwal die ongeveer drie meter hoger is dan de omgeving.
Vollenhove was het bestuurscentrum van het Oversticht. Daarom lieten de bisschoppen van Utrecht er een kasteel bouwen, het inmiddels verdwenen slot ‘t Oldehuis. Op dit kasteel woonde een kastelein, bijgestaan door borgmannen om het kasteel te beschermen en die hielpen met het besturen vn het Oversticht. Deze edellieden lieten rond het kasteel hun borgmanshuizen, later havezaten, bouwen. Ooit stonden er 16 havezaten in het Land van Vollenhove, waarvan de zich binnen de historische stadskern gebouwde havezaten Haare, Marxveld en Plattenburg, de zuidelijk aan de historische stadsgracht grenzende havezate Oldruitenborgh, en de in het buitengebied van Vollenhove gelegen havezate Den Oldenhof,nog bestaan.
De slotgracht van ’t Oldehuis is later is verbreed tot vissershaven, de Oude Haven. Vollenhove is één van de mooiste historische woonplaatsen van Overijssel.
Zwartsluis – Doorvoerhaven van turf naar Holland
Zwartsluis is een havenstadje met in haar woonkern 4.670 inwoners rondom de schutsluis tussen het Meppelerdiep en het Zwarte Water, de noordoostgrens van de IJsseldelta. Het Zwarte Water mondde vier kilometer stroomafwaarts uit in de voormalige Zuiderzee. Het Meppelerdiep is het kanaal waarmee Meppel, de belangrijkste historische handelsstad van Drenthe, in verbinding stond met de Zuiderzee.
Tegenwoordig worden de havens van Zwartsluis grotendeels gebruikt door de recreatievaart.
Hasselt – Doorvoerhaven van turf naar Holland
Hasselt is een kleine vestingstad oostelijk van de IJsseldelta, met in haar woonkern 6.525 inwoners. Door de gunstige ligging van Hasselt aan het Zwarte Water, de vaarweg tussen Zwolle en de voormalige Zuiderzee, groeide Hasselt in de middeleeuwen uit tot een handels- en zelfs Hanzestad.
De vestingwerken van Hasselt zijn nog deels intact. Bijzonder zijn de historische kalkovens, die zich net buiten de vestinggracht bevinden. Hasselt is één van de mooiste historische woonplaatsen van Overijssel.
