Hogebeintum – Hoogste dorpsterp van Nederland

Terp in een rij op een kwelderwal

Hogebeintum is ontstaan op een plaatselijke dekzandhoogte op de kwelder. Deze was 2 kilometer ten oosten van Ferwerd ontstaan in de beschutting van de noorderlijker gelegen kwelderwal. Tussen 700 en 500 v. Chr. is deze hoogte op specifieke plekken verhoogd door de mens. In de eeuwen erna werd de terp in fases verder verhoogd, tot de terp zijn huidige hooge van 8,6 meter boven NAP bereikte.

Afgraving van de terp – Belangrijke archeologische vondsten

Nadat de zeedijken in Friesland gesloten waren, hebben veel van de boeren die eerder op de terpen woonden hun boerderijen herbouwd in de polder. Aan het begin van de negentiende eeuw was Hogebeintum dan ook nog nauwelijks bebouwd en was de verder intacte terp grootendeels in gebruik als akker.

Vanaf 1870 werd de dorpsterp afgegraven en de vruchtbare terpaarde als meststof verkocht. In eerste instantie gebeurde dit op kleinschalige wijze, maar rond 1900 werd dit grootschalig aangepakt door een commerciële onderneming. De terpaarde werd afgevoerd met ijzeren kiepkarretjes op een smalle rails en bij de Ferwerder vaart overgeladen op een schip. Onderaan de afgegraven terp zijn tegenwoordig deze kiepkarretjes nog te zien.

Tussen 1904 en 1907 werd er tijdens de afgravingen een groot grafveld uit de vroege middeleeuwen gevonden met urnen, mesjes en andere sierraden. Ook werden er diverse munten gevonden. De mooiste vondst was een prachtig versierde mantelspeld uit ongeveer 630. Deze is te bezichtigen in het Fries Museum. Uit al deze vondsten blijkt dat de Friezen in de vroege middeleeuwen niet geïsoleerd leefden, maar onderdeel waren van een bredere Noordzeecultuur die liep van Engeland tot Scandinavië. Ook is er een vrouw uit de 7^e eeuw gevonden die was begraven in een uitgeholde eikenboom, de zogenaamde ‘boomkistdame’.

In 1928 was de terp grotendeels verdwenen. Alleen op plekken met bebouwing was de terp niet afgegraven: op de top rondom de kerk en onderaan de terp liggen binnen de ossengang nog maar 10 woningen. Van de vijf paden naar de top van de terp bleven er drie over, alle op een hoge smalle richel.

Middeleeuws kerkje met imposante rouwborden

Op de top van de dorpsterp ligt de grotendeels uit tufsteen bestaande kerk van Hogebeintum. Dit kerkje uit ongeveer 1100 heeft een zeer fraai interieur. Naast een mooi preekstoel met doophek en het kerkorgel, is de inrichting met name beïnvloed door de voormalige adellijke bewoners van de Harsta State. In het kerkje bevinden zich zestien imposante rouwborden, een van familiewapen voorziene herenbank, een grafkelder en diverse grafzerken van de voormalige bewoners van deze buitenplaats. De kerk word omgeven door een kerkhof en een kerkring omgeven door bomen.

Harsta State – Omgrachte en omsingelde buitenplaats

Vijfhonderd meter ten oosten van de dorpskern van Hogebeintum ligt buitenplaats de Harsta state. Deze buitenplaats is mogelijk ontstaan vanuit een boerderij die vanaf de terp verplaatst was nadat de dijken waren gesloten. De oudste vermelding van deze state is uit 1511, maar het uiterlijk van de huidige buitenplaats dateert grotendeels uit 1843.