Noord-Brabant kent honderden landgoederen. De grootste onder hen zijn heideontginningslandgoederen die ontstonden na de introductie van kunstmest. Daarna waren de uitgestrekte heidevelden, die eens grote delen van Noord-Brabant bedekten, niet langer nodig voor het vruchtbaar houden van de akkers.
Veel van de heidevelden werden daarna aan het einde van de negentiende eeuw verkocht aan vermogende particulieren en investeringsmaatschappijen. Deze lieten ze ontginnen tot productiebossen en landbouwgronden. De nieuwe eigenaren lieten centraal op hun nieuwe landgoed een landhuis, of zelfs een buitenplaats aanleggen, als buitenhuis voor henzelf of als woning voor de rentmeester die het landgoed beheerde.
Van de tien grootste landgoederen van Noord-Brabant, zijn er negen dan ook een heideontginningslandgoed. En ook het tiende grote landgoed van Noord-Brabant, Helenaveen, is een jong ontginningslandgoed, maar ditmaal van een gedeelte van hoogveengebied De Peel.
In de loop van de twintigste eeuw werden diverseheideontginningslandgoederen, mede vanwege de afgenomen winstgevendheid van de productiebossen, eigendom van natuurorganisaties zoals Natuurmonumenten. Deze bleven de landbouwgronden en opstallen verpachten, respectievelijk verhuren, maar vorm(d)en de eentonige productiebossen om tot gevarieerdere natuurlijk bossen. Bovendien kochten zij naastliggende natuurgebieden aan, om het ecosysteem van de natuur op de landgoederen te versterken. Hierdoor is op diverse van de grootste landgoederen van Noord-Brabant het accent inmiddels verschoven van het creëren van economische waarde naar het creëren van natuurwaarde.
Top 10 – Grootste landgoederen van Noord-Brabant
- Landgoed De Utrecht (Esbeek, De Kempen).
- Landgoed Kampina (Boxtel, De Meierij).
- Helenaveen (Helenaveen, De Peel).
- Landgoed Gorp en Rovert (Hilvarenbeek, De Kempen).
- Landgoed Huis ter Heide (De Moer, De Meierij).
- Landgoed Groote Slink-Bunthorst (Oploo, De Peel).
- Landgoed de Stippelberg (De Rips, De Peel).
- Landgoed Wouwse Plantage (Wouwse Plantage, Brabantse Wal).
- Landgoed Valkenhorst (Valkenswaard, De Kempen).
- Landgoed Groote Meer (Ossendrecht, Brabantse Wal).
De grootste landgoederen van Noord-Brabant zijn gerangschikt op de grootte van de landgoederen (hectare).
De Verhalen van de grootste landgoederen in Noord-Brabant
Landgoed De Utrecht – Investering van verzekeringsmaatschappij ASR
Landgoed De Utrecht is een 2.485 hectare groot heideontginningslandgoed bij Esbeek. Dit landgoed is niet alleen het grootste landgoed van Noord-Brabant, maar ook één van de grootste landgoederen van Nederland.
Wil je meer weten over Landgoed De Utrecht en wat er op dit landgoed te zien en doen is? Lees dan dit artikel van DiscoverNL.
Landgoed Kampina – Startpunt van een Natura 2000 natuurgebied
Landgoed Kampina is een 1.600 hectare groot, tot natuur getransformeerd heideontginningslandgoed. Vanaf 1834 vergaarde Candidus ten Brink, rijk geworden in Nederlands-Indië, diverse heidegebieden, onder voorwaarde dat hij ze omzette in landbouwgrond en productiebos. Centraal op zijn bezittingen, bij het kruispunt van vier kaarsrechte dreven, de huidige zandpaden Maria-, Anna-, Niana-, en Melaniedreef, liet hij landhuis Huize Kampina bouwen.
Na zijn dood werd het landgoed verkocht, en de zoon van de nieuwe eigenaar, Pieter van Tienhoven beheerde het landgoed. Pieter had een groot hart voor de natuur en was zelfs medeoprichter van Natuurmonumenten. Na de dood van zijn vader transformeerde Pieter het landgoed in een natuurgebied dat hij in 1924 verkocht aan Natuurmonumenten. Deze wist door aankopen het landgoed te vergroten, zodat het aansloot op de westelijk ervan gelegen Oisterwijkse Bossen en Vennen.
Hierdoor ontstond een gevarieerd licht glooiend natuurgebied tussen de meanderende riviertjes de Beerze, Rosep en Reusel met zowel droge als vochtige heidevelden, talrijke vennen, paraboolduinen en schraalgraslanden in de beekdalen. Dit natuurgebied vormt de basis van het van het 2.278 hectare grootte Natura 2000 gebied Kampina en Oisterwijkse Vennen.
De bossen in dit gebied bestaan nog steeds deels uit naaldbomen, maar Natuurmonumenten werkt aan de omvorming van dit eentonige bos naar een gevarieerder natuurlijker bos met loofbomen en een ondergroei van bosplanten en struiken.
Wat is er te zien en doen op Landgoed Kampina (Melaniedreef 1, Boxtel)?
Helenaveen – Hoogveenontginningslandgoed in De Peel
Helenaveen is een circa 1.500 hectare groot hoogveenontginningslandgoed dat vrijwel de hele woonplaats Helenaveen omvat. Deze woonplaats is ontstaan na de ontginning van een deel van het eens hier gelegen uitgestrekte hoogveengebied De Peel. De grootschalige turfwinning van het gebied werd uitgevoerd door een speciaal daarvoor opgericht bedrijf, de N.V. Maatschappij Helenaveen, genoemd naar de vrouw van één van deeigenaren.
Op de afgegraven veengronden werd het dorp Helenaveen gesticht voor de medewerkers van de Maatschappij, inclusief een dorpskerk en een buitenplaats-achtige directeurswoning, Villa Gena. Deze villa is omringd door een landschappelijke tuin en gebouwd op een verhoging bij een flauwe bocht in de Helenavaart, waardoor dit turfkanaal tevens dienst doet als zichtas voor de villa, met in de verte de dorpskerk die bij eenvolgende bocht in de Helenavaart is gebouwd.
Op het grootste deel van de afgegraven veengronden werden echter land- en tuinbouwgronden gecreëerd. Hiervoor werden vanaf 1908 een tiental grote boerderijen langs de Helenavaart gebouwd. Deze werden mede gefinancierd door het fonds Koning Willem III. Vanwege de band van deze ‘koningshoeven’ met het koningshuis, hebben ze namen van leden van het koningshuis gekregen.
Sinds 2004 bezit verzekeringsmaatschappij AMEV, tegenwoordig onderdeel van ASR, alle aandelen van de Maatschappij Helenaveen. ASR, de grootste particuliere eigenaar van landbouwgrond in Nederland, bezit nog altijd een groot deel van Helenaveen, en verpacht en verhuurd er haar eigendommen op dit NSW-landgoed.
Wat is er te zien en doen in Helenaveen (Geldersestraat 2, Helenaveen)?
L
Landgoed Gorp & Roovert – met het grootste particuliere bos van Noord-Brabant
Landgoed Gorp & Roovert is De Utrecht is een 1.170 hectare groot heideontginningslandgoed tussen Hilvarenbeek en de Belgische grens, dat het grondgebied van de buurtschappen Gorp en Roovert omvat.
Wil je meer weten over Landgoed Gorp & Roovert en wat er op dit landgoed te zien en doen is? Lees dan dit artikel van DiscoverNL.
Landgoed Huis ter Heide – De aanhouder wint
Huis ter Heide is een 1.100 hectare groot voormalig heideontginningslandgoed noordelijk van Tilburg. De eens hier aanwezige uitgestrekte heide- en stuifzandgronden waren onderdeel van de Loonse Heide die behoorde tot de heerlijkheid Loon op Zand. Deze heerlijkheid is 1856 perceelsgewijs verkocht. In 1864 verrees midden op het nieuwe landgoed, aan de middeleeuwse weg tussen Loon op Zand en Dongen, jachthuis ‘Huis ter Heide’. Hier ontving de rentmeester de pachtboeren en later woonde de boswachter er. Het jachthuis vormt tegenwoordig het centrum van een natuurbegraafplaats.
Landgoed Huis ter Heide werd de eerste eeuw met enige regelmaat doorverkocht, mede omdat de eerste pogingen om een productiebos op deze arme stuifzandgronden aan te leggen diverse malen mislukten. Maar de aanhouder wint en tegenwoordig bestaat het noordelijke deel van het landgoed voornamelijk uit bos, met tussen de naald- en loofbomen nog enkele droge heideveldjes en een enkele historische graanakker. Het zuidelijke, nattere, deel van het landgoed bestaat uit vochtige heide, vennen een graslanden.
In 1976 verkocht de toenmalige eigenaar, verzekeringsmaatschappij Unitas, Landgoed Huis ter Heide aan Natuurmonumenten. Deze organisatie werkt er aan het herstel van de natuur op het landgoed.
Door verwerving van gronden probeert Natuurmonumenten het landgoed bovendien te verbinden met het noordoostelijk ervan gelegen Natura 2000 gebied de Loonse en Drunense Duinen.
Wat is er te zien en doen op Landgoed Huis ter Heide (Middelstraat 1, De Moer)?
