Elspeterbos

Het Elspeterbos is een zeer oud beukenbos dat al in 1100 als gemeenschapsbos door de boeren en geestelijken van Elspeet beheerd werd. Het is onderdeel van de grootste aaneengesloten oude boskern van Nederland, bestaande uit bomen die afstammen van het oerbos dat hier eens lag. In het historische productiebos bevinden zich zowel restanten van hakhoutbomen als opgaande spaartelgen.

Nadat het bos 800 jaar gemeenschappelijk bezit was, werd het in het 1917 voor de jacht gekocht door de Rotterdamse havenbaron Daniël George van Beuningen en zijn broers. Nog altijd is het Elspeterbos, dat bijna volledig uit beukenbos bestaat, een particulier landgoed.

Inhoudsopgave

Het verhaal van het Elspeterbos
Wat is er te Zien en Doen in het Elspeterbos?
Eten en drinken bij het Elspeterbos
Overnachten bij het Elspeterbos
Natuur Elspeterbos
Lees alles over het Elspeterbos

Elspeterbos – Eeuwenoud malebos

Het 520 hectare grote Elspeterbos is één van de mooiste beukenbossen van Nederland. Het ligt ongeveer 2 kilometer oostelijk van Elspeet. Het Elspeterbos is een voormalig malebos. De graaf van Gelre gaf rond 1100 aan zeven boerderijen, de kerk en de pastoor de rechten op dit bos. Zij richten een maalschap op dat verantwoordelijk was voor het beheer van het bos en deelden in de opbrengsten ervan. Vanaf 1595 zijn er maalboeken van het Elspeterbos bekend met daarin de administratie en notulen van het maalschap.

Elspeterbos – Voormalig middenbos

Oerbossen bestaan niet meer in Nederland. Al eeuwen geleden nam als gevolg van de groeiende bevolking de vraag naar hout enorm toe terwijl door ontginning van landbouwgronden het bosoppervlak afnam. De resterende Nederlandse bossen werden dan ook volledig door de mens in gebruik genomen voor de productie van hout voor allerlei doeleinden. Hiervoor werd de hakhoutcultuur geïntroduceerd als bosbouwmethode.

Het zeer oude Elspeterbos is (onderdeel van) de grootste aaneengesloten oude boskern van Nederland. Dit betekent dat er inheemse bomen en struiken groeien die afstammen van het oorspronkelijke oerbos dat zich hier na de laatste ijstijd had gevestigd. Natuurlijk is het mogelijk dat in het verleden ook bomen door de mens zijn aangeplant, maar dat gebeurde dan wel met zaad van inheemse populaties.

Bij hakhout worden de uitlopers op een boomstam elke drie tot twintig jaar afgehakt, waarna de stam (stobbe) opnieuw uitloopt. Bijzonder aan het Elspeterbos is dat het niet alleen een eikenhakhout maar ook beukenhakhoutbos is. Beukenhakhout is een weinig bekend verschijnsel, en het Elspeterbos is een van de weinige voorbeelden van dit type hakhoutbos in Nederland. Hier en daar herinneren breed uitgegroeide eikenstoven en meerstammige beuken nog aan de vroegere hakhoutcultuur.

Het Elspeterbos was geen puur hakhoutbos. Bij een deel van de bomen werd tijdens de hakhoutoogst één telg gespaard. Deze konden uitgroeien tot een opgaande boom die geschikt was om plankenhout van te produceren. Dit had als bijkomend voordeel dat deze opgaande bomen ook eikels en beukennootjes produceerden als varkensvoer. Dit historische bostype met zowel hakhout als opgaande bomen heet een middenbos.

Elspeterbos – Één van de vele malebossen bovenop Veluwse stuwwallen

Vlakbij het Elspeterbos liggen nog diverse andere voormalige malebossen, zoals het Vierhouterbos, het Gortelse Bos en de Uddeler Heegde. Deze, en ook nog diverse meer zuidelijk gelegen malebossen, liggen allen bovenop de Oost-Veluwe stuwwal. En ook het 10 kilometer westelijker gelegen malebos Speulder- en Sprielderbos, ligt bovenop een stuwal, de Stuwwal van Garderen.

De Stuwwal van Garderen en de Oost-Veluwe stuwwal komen bij elkaar in een soort van V-vorm, ter hoogte van het Uddelermeer. Daartussen ligt het ongeveer 30 meter lager gelegen Hierdense Beekdal. De Hierdense beek is met haar 17 kilometer de langste beek van de Veluwe en mondt uit in het Veluwemeer. Deze beek wordt gevoed door diverse kwelbeekjes. Elspeet ligt op de flank van het Hierdense beekdal, daar waar de gekanaliseerde sprengbeek Grote Koloniebeek ontspringt. Blijkbaar werden de malebossen aangelegd op hogere locaties die, vanwege de slechte beschikbaarheid van water, minder geschikt waren voor de landbouw.

Elspeterbos – Van gemeenschapsbos tot particulier jachtlandgoed

In 1884 werd het Maalschap Elspeterbos, als voorbereiding op de in 1886 ingevoerde Markenwet, omgezet in een naamloze vennootschap. Niet heel veel later, in 1917, werd dit eeuwenoude voormalige malebos voor de jacht aangekocht door de gebroeders van Beuningen, afkomstig uit een Rotterdamse familie van ‘havenbaronnen’.

In 1920 kochten de broers ook heidegebied de Noorderheide, direct noordelijk van het Elspeterbos. Één van hen, Daniël George, liet in dat jaar in het Elspeterbos een jachthuis bouwen. Nadat hij zijn broers had uitgekocht en beide landgoederen op zijn naam stonden, liet hij in 1938 de luxueuze villa Noorderheide bouwen waarbij geld geen rol speelde. In dit huis hing ook een deel van zijn enorme kunstverzameling, die na zijn overlijden geschonken werd aan museum Boijmans van Beuningen. Een deel van het Landgoed Noorderheide is later verkocht aan Staatsbosbeheer.

Dode beuken vormen de basis voor een toename in biodiversiteit

De grotere bomen in het Elspeterbos zijn zo’n honderd tot driehonderd jaar oud. Daarmee lopen ze tegen hun maximale leeftijd. Dood hout is de sleutel tot een grote biodiversiteit van het bos. Allerlei organismen zoals vogels (holenbroeders), insecten, mossen en paddenstoelen zijn van dood hout afhankelijk. Daarnaast zorgen dode bomen ervoor dat het licht weer op de bodem valt, waardoor ook jonge zaailingen de kans krijgen om te overleven. Hierdoor zal het bos gevarieerder worden qua soorten en qua leeftijdsopbouw.

Bezienswaardigheden Elspeterbos

Overzicht

Elspeterbos
- Jachthuis
- Grafheuvels
Overige bezienswaardigheden Elspeterbos
- Landgoed Noorderheide
- Landbouwenclave Elspeet

Het Elspeterbos (Apeldoornseweg bij 89. Elspeet) is een ruim 500 hectare groot beukenbos en particulier landgoed. Samen met het Gemeentebos Nunspeet, het grootste gemeentelijke bos van Nederland, omringd het Elspeterbos het dorp Elspeet bijna volledig. Landgoed Elspeterbosch is grotendeels vrij toegankelijk, met daarin;

Jachthuis (Apeldoornseweg 89, Elspeet) uit 1920.
Grafheuvels (langs Hoge Weeg en Vierhouterweg in het Elspeterbos). In het Elspeterbos liggen zestien grafheuvels die als rijksmonument beschermd zijn.

Overige bezienswaardigheden bij het Elspeterbos

Landgoed Noorderheide (Elspeterbosweg 179, Vierhouten) met;
- Villa Noorderheide (Elspeterbosweg 179, Vierhouten). Luzueuze villa uit 1938.
- Betonnen beek. Gemetselde beek loop van oost naar west over een heidegebied aan de zuidkant van Landgoed Noorderheide. Deze ongeveer 1,5 kilometer lange beek wordt gevoed door water dat vanaf 100 meter diepte wordt opgepompt. De beek kent watervallen, bruggetjes en vijvers, en voed de grote vijver ‘Tonnetjesdelle’ ofwel ‘Groote Meer’, op de grens met het Elspeterbos. Naast de betonnen beek bevinden zich;
  - Piramides. Drie van zwerfstenen gebouwde piramides.
Landbouwenclave Elspeet. Het gedeelte van Elspeet rondom de Schaapskooi (Stakenbergweg 6, Elspeet) was in het verleden een beschermd dorpsgezicht, maar de hier aanwezige historische nederzettingsstructuur is tegenwoordig ernstig aangetast.
- Molen de Hoop (Molenweg 6, Elspeet). Traditionele wijze malen van graan op vrijdagen en zaterdagen. Regelmatig worden er activiteiten georganiseerd zoals de Boer’ndag en boekenmarkten.
Elspeetsche heide (noordelijk van Elspeet). Heidegebied met;
- Schaapskudde Elspeter Heide (Stakenbergweg 6, Elspeet). Kudde van ongeveer 200 schapen van het zeldzame Veluws Heideschaap. Op de website is te zien waar de kudde op elk moment is.

Activiteiten in het Elspeterbos

Wandelen & Fietsen
- Wandelroutes
  - Wandelroute Noorderheide van 7 km (Parkeerplaats Vierhouterweg, Elspeet). Route langs de waterwerken van Landgoed Noorderheide.
  - Wanderoute Door de Veluwse bossen rondom Elspeet van 10 km door het Elspeterbos.
  - Kroondomein (Oude Hof bij 4, Elspeet). De route van dag 1 (17 km) van deze tweedaagse wandelroute loopt door het Elspeterbos.
  - Veluwe Zwerfpad (Vierhouterweg bij 18, Elspeet). Etappe 17 (9 km) van dit langeafstandswandelpad gaat van Elspeet door het Elspeterbos naar Hoog Soeren.
- Fietsen
  - Fietsverhuur: Hazeleger fietsen (Staverdenseweg 9, Elspeet)
  - Fietsroutes
    - Rondrit Rondje Aardhuis en de bossen bij Elspeet van 57 km.
    - Rondrit Fietsen langs Vierhouten, Vaassen en Epe van 42 km.
Huifkartocht
- Huifkar de Lindeboom (Middenweg 34, Elspeet)
Museumbezoek
- Historisch Museum Elspeet (Nunspeterweg 1, Elspeet). Museum over de geschiedenis van Elspeet.

Eten & drinken bij het Elspeterbos

Grand Cafe de Schaapskooi (Appeldoornseweg 185, Elspeet)
In het centrum van Elspeet bevinden zich diverse restaurants

Overnachten bij het Elspeterbos

Vakantiehuisjes
- Diverse vakantiehuisjes in Elspeet
Hotels
- Hotel & Congrescentrum Mennorode (Apeldoornseweg 185, Elspeet)
- Landgoedhotel Stakenberg (Stakenberg 86, Elspeet)
B&B
- B&B No35 Elspeet (Sluiterweg 35, Elspeet)
- Lage Hof (Nunspeterweg 72, Elspeet)
Conferentieoord
- Landgoed Noordereinde (Elspeterbosweg 179, Vierhouten)

Natuur Elspeterbos

De beuk en wintereik komen het meest voor in het Elspeterbos. Daarnaast komen er ook zomereik, lijsterbes en sporkehout voor. Het bos vormt samen met de Elspeeterstruiken, het Vierhouterbos en het Gortelse bos één groot oude bossen complex.

Sommige beuken hebben kronkelige stammen, waardoor het lijken alsof ze dansen. Het deel van het bos dat van meer recenter datum is, is gevarieerder in samenstelling qua bomen en ook qua leeftijd. Aan het begin van de 20e eeuw een aantal productiepercelen met Douglas spar en Japanse Lariks aangelegd. Midden in het bos bevind zich een wildakkertje.

Van de grotere zoogdieren komen edelhert, damhert, wild zwijn en ree voor. Ook leven er kleinere dieren zoals dassen, boommarters, vossen, eekhoorns en hazen. Het bos is rijk aan vogels. Niet alledaagse vogelsoorten die er gezien worden zijn bijvoorbeeld de appelvink en de goudvink. Door de aanwezigheid van oud bos is het bos ook rijk aan holenbroeders als boomkever, holenduif, bosuil en zwarte specht. Doordat er veel dood hout aanwezig is, groeien er talrijke paddenstoelen en mossen. Ook zijn veel bomen bedekt met een dikke laag fel groen mos. Het Elspeterbos is onderdeel van Natura 2000 gebied de Veluwe.